Mahabharata 3.186.1-12

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततः स पुनर् एवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम् ॥
पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
नैके युगसहस्रान्तास् त्वया दृष्टा महामुने ॥
न चापीह समः कश् चिद् आयुषा तव विद्यते ॥
वर्जयित्वा महात्मानं ब्राह्मणं परमेष्ठिनम् ॥
अनन्तरिक्षे लोके ऽस्मिन् देवदानववर्जिते ॥
त्वम् एव प्रलये विप्र ब्रह्माणम् उपतिष्ठसि ॥
प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे ॥
त्वम् एव सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ॥
चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत् परमेष्ठिना ॥
वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस् ततस् ततः ॥
त्वया लोकगुरुः साक्षात् सर्वलोकपितामहः ॥
आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ॥
तस्मात् सर्वान्तको मृत्युर् जरा वा देहनाशिनी ॥
न त्वा विशति विप्रर्षे प्रसादात् परमेष्ठिनः ॥
यदा नैव रविर् नाग्निर् न वायुर् न च चन्द्रमाः ॥
नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किं चन ॥
तस्मिन्न् एकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥
नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे ॥
शयानम् अमितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम् ॥
त्वम् एकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणम् उपतिष्ठसि ॥
एतत् प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं द्विजोत्तम ॥
तस्माद् इच्छामहे श्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकां कथाम् ॥
अनुभूतं हि बहुशस् त्वयैकेन द्विजोत्तम ॥
न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चित् सर्वलोकेषु नित्यदा ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sa punar evātha mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinam ||
papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
naike yugasahasrāntās tvayā dṛṣṭā mahāmune ||
na cāpīha samaḥ kaś cid āyuṣā tava vidyate ||
varjayitvā mahātmānaṃ brāhmaṇaṃ parameṣṭhinam ||
anantarikṣe loke 'smin devadānavavarjite ||
tvam eva pralaye vipra brahmāṇam upatiṣṭhasi ||
pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe ||
tvam eva sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi ||
caturvidhāni viprarṣe yathāvat parameṣṭhinā ||
vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpas tatas tataḥ ||
tvayā lokaguruḥ sākṣāt sarvalokapitāmahaḥ ||
ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā ||
tasmāt sarvāntako mṛtyur jarā vā dehanāśinī ||
na tvā viśati viprarṣe prasādāt parameṣṭhinaḥ ||
yadā naiva ravir nāgnir na vāyur na ca candramāḥ ||
naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃ cana ||
tasminn ekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame ||
naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage ||
śayānam amitātmānaṃ padme padmaniketanam ||
tvam ekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇam upatiṣṭhasi ||
etat pratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvavṛttaṃ dvijottama ||
tasmād icchāmahe śrotuṃ sarvahetvātmikāṃ kathām ||
anubhūtaṃ hi bahuśas tvayaikena dvijottama ||
na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit sarvalokeṣu nityadā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततः स पुनर् एवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम् ॥ पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ नैके युगसहस्रान्तास् त्वया दृष्टा महामुने ॥ न चापीह समः कश् चिद् आयुषा तव विद्यते ॥ वर्जयित्वा महात्मानं ब्राह्मणं परमेष्ठिनम् ॥ अनन्तरिक्षे लोके ऽस्मिन् देवदानववर्जिते ॥ त्वम् एव प्रलये विप्र ब्रह्माणम् उपतिष्ठसि ॥ प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे ॥ त्वम् एव सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ॥ चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत् परमेष्ठिना ॥ वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस् ततस् ततः ॥ त्वया लोकगुरुः साक्षात् सर्वलोकपितामहः ॥ आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ॥ तस्मात् सर्वान्तको मृत्युर् जरा वा देहनाशिनी ॥ न त्वा विशति विप्रर्षे प्रसादात् परमेष्ठिनः ॥ यदा नैव रविर् नाग्निर् न वायुर् न च चन्द्रमाः ॥ नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किं चन ॥ तस्मिन्न् एकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे ॥ शयानम् अमितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम् ॥ त्वम् एकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणम् उपतिष्ठसि ॥ एतत् प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं द्विजोत्तम ॥ तस्माद् इच्छामहे श्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकां कथाम् ॥ अनुभूतं हि बहुशस् त्वयैकेन द्विजोत्तम ॥ न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चित् सर्वलोकेषु नित्यदा ॥vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ sa punar evātha mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinam || papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || naike yugasahasrāntās tvayā dṛṣṭā mahāmune || na cāpīha samaḥ kaś cid āyuṣā tava vidyate || varjayitvā mahātmānaṃ brāhmaṇaṃ parameṣṭhinam || anantarikṣe loke 'smin devadānavavarjite || tvam eva pralaye vipra brahmāṇam upatiṣṭhasi || pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe || tvam eva sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi || caturvidhāni viprarṣe yathāvat parameṣṭhinā || vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpas tatas tataḥ || tvayā lokaguruḥ sākṣāt sarvalokapitāmahaḥ || ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā || tasmāt sarvāntako mṛtyur jarā vā dehanāśinī || na tvā viśati viprarṣe prasādāt parameṣṭhinaḥ || yadā naiva ravir nāgnir na vāyur na ca candramāḥ || naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃ cana || tasminn ekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame || naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage || śayānam amitātmānaṃ padme padmaniketanam || tvam ekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇam upatiṣṭhasi || etat pratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvavṛttaṃ dvijottama || tasmād icchāmahe śrotuṃ sarvahetvātmikāṃ kathām || anubhūtaṃ hi bahuśas tvayaikena dvijottama || na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit sarvalokeṣu nityadā ||Юдхиштхира говорит, что Маркандея видел многие завершения юг и один остается при Брахме во время растворения; он просит рассказать, что происходит, когда нет солнца, огня, ветра, луны, пространства и земли, а все становится единым океаном.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Ты видел многие завершения юг; кроме Парамештхина Брахмы нет никого равного тебе долголетием. Когда все существа исчезают, ты один пребываешь рядом с Брахмой, а когда он пробуждается, снова видишь четырехродное творение. Расскажи мне, что бывает тогда, когда нет солнца, огня, ветра, луны, пространства и земли, когда все становится единым океаном».

Commentary

Юдхиштхира ищет не любопытства о конце мира, а знание основания, которое остается, когда исчезают все привычные опоры.

Version

6bcc5b4a3596 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC