Mahabharata 3.186.13-23

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे ॥
पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥
य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः ॥
एष कर्ता विकर्ता च सर्वभावनभूतकृत् ॥
अचिन्त्यं महद् आश्चर्यं पवित्रम् अपि चोत्तमम् ॥
अनादिनिधनं भूतं विश्वम् अक्षयम् अव्ययम् ॥
एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे ॥
यो ह्य् एनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः ॥
सर्वम् आश्चर्यम् एवैतन् निर्वृत्तं राजसत्तम ॥
आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये ॥
चत्वार्य् आहुः सहस्राणि वर्षाणां तत् कृतं युगम् ॥
तस्य तावच् छती संध्या संध्यांशश् च ततः परम् ॥
त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगम् इहोच्यते ॥
तस्य तावच् छती संध्या संध्यांशश् च ततः परम् ॥
तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः ॥
तस्यापि द्विशती संध्या संध्यांशश् च ततः परम् ॥
सहस्रम् एकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम् ॥
तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश् च ततः परम् ॥
संध्यासंध्यांशयोस् तुल्यं प्रमाणम् उपधारय ॥
क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम् ॥
एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ॥
एतत् सहस्रपर्यन्तम् अहो ब्राह्मम् उदाहृतम् ॥
विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वशः परिवर्तते ॥
लोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं तं विदुर् बुधाः ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve ||
puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca ||
ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ ||
eṣa kartā vikartā ca sarvabhāvanabhūtakṛt ||
acintyaṃ mahad āścaryaṃ pavitram api cottamam ||
anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvam akṣayam avyayam ||
eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe ||
yo hy enaṃ puruṣaṃ vetti devā api na taṃ viduḥ ||
sarvam āścaryam evaitan nirvṛttaṃ rājasattama ||
ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye ||
catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam ||
tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param ||
trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugam ihocyate ||
tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param ||
tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ ||
tasyāpi dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param ||
sahasram ekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam ||
tasya varṣaśataṃ saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param ||
saṃdhyāsaṃdhyāṃśayos tulyaṃ pramāṇam upadhāraya ||
kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam ||
eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā ||
etat sahasraparyantam aho brāhmam udāhṛtam ||
viśvaṃ hi brahmabhavane sarvaśaḥ parivartate ||
lokānāṃ manujavyāghra pralayaṃ taṃ vidur budhāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे ॥ पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥ य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः ॥ एष कर्ता विकर्ता च सर्वभावनभूतकृत् ॥ अचिन्त्यं महद् आश्चर्यं पवित्रम् अपि चोत्तमम् ॥ अनादिनिधनं भूतं विश्वम् अक्षयम् अव्ययम् ॥ एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे ॥ यो ह्य् एनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः ॥ सर्वम् आश्चर्यम् एवैतन् निर्वृत्तं राजसत्तम ॥ आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये ॥ चत्वार्य् आहुः सहस्राणि वर्षाणां तत् कृतं युगम् ॥ तस्य तावच् छती संध्या संध्यांशश् च ततः परम् ॥ त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगम् इहोच्यते ॥ तस्य तावच् छती संध्या संध्यांशश् च ततः परम् ॥ तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः ॥ तस्यापि द्विशती संध्या संध्यांशश् च ततः परम् ॥ सहस्रम् एकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम् ॥ तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश् च ततः परम् ॥ संध्यासंध्यांशयोस् तुल्यं प्रमाणम् उपधारय ॥ क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम् ॥ एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ॥ एतत् सहस्रपर्यन्तम् अहो ब्राह्मम् उदाहृतम् ॥ विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वशः परिवर्तते ॥ लोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं तं विदुर् बुधाः ॥mārkaṇḍeya uvāca hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve || puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca || ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ || eṣa kartā vikartā ca sarvabhāvanabhūtakṛt || acintyaṃ mahad āścaryaṃ pavitram api cottamam || anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvam akṣayam avyayam || eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe || yo hy enaṃ puruṣaṃ vetti devā api na taṃ viduḥ || sarvam āścaryam evaitan nirvṛttaṃ rājasattama || ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye || catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam || tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param || trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugam ihocyate || tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param || tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ || tasyāpi dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param || sahasram ekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam || tasya varṣaśataṃ saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param || saṃdhyāsaṃdhyāṃśayos tulyaṃ pramāṇam upadhāraya || kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam || eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā || etat sahasraparyantam aho brāhmam udāhṛtam || viśvaṃ hi brahmabhavane sarvaśaḥ parivartate || lokānāṃ manujavyāghra pralayaṃ taṃ vidur budhāḥ ||Маркандея кланяется Самосущему, древнему вечному Пуруше, и отождествляет Джанардану-Кришну с творцом, разрушителем и всем сущим; затем описывает меры четырех юг и говорит, что тысяча юг составляет день Брахмы и завершается пралаей.

Translation

Маркандея сказал: «Я поклоняюсь Самосущему, древнему, вечному Пуруше. Тот, кого ты видишь как Джанардану, Кришну в желтых одеждах и с длинными глазами, есть творец, разрушитель и все сущее; он превыше богов. Криту исчисляют четырьмя тысячами лет с ее сумерками, Трету - тремя, Двапару - двумя, Кали - одной тысячей; вместе с переходами это двенадцать тысяч. Тысяча таких циклов составляет день Брахмы, а затем приходит растворение».

Commentary

Маркандея прямо связывает космологию с Кришной. Время, творение и конец мира не независимы от Верховной Личности; они движутся в Его власти.

Version

8b9630e8cdab · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC