Mahabharata 3.186.77-91

Devanāgarī

तस्मिन्न् एकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥
नष्टे देवासुरगणे यक्षराक्षसवर्जिते ॥
निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे ॥
अनन्तरिक्षे लोके ऽस्मिन् भ्रमाम्य् एको ऽहम् आदृतः ॥
एकार्णवे जले घोरे विचरन् पार्थिवोत्तम ॥
अपश्यन् सर्वभूतानि वैक्लव्यम् अगमं परम् ॥
ततः सुदीर्घं गत्वा तु प्लवमानो नराधिप ॥
श्रान्तः क्व चिन् न शरणं लभाम्य् अहम् अतन्द्रितः ॥
ततः कदा चित् पश्यामि तस्मिन् सलिलसंप्लवे ॥
न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ॥
शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप ॥
पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते ॥
उपविष्टं महाराज पूर्णेन्दुसदृशाननम् ॥
फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ॥
ततो मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहान् अभूत् ॥
कथं त्व् अयं शिशुः शेते लोके नाशम् उपागते ॥
तपसा चिन्तयंश् चापि तं शिशुं नोपलक्षये ॥
भूतं भव्यं भविष्यच् च जानन्न् अपि नराधिप ॥
अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतलक्षणः ॥
साक्षाल् लक्ष्म्या इवावासः स तदा प्रतिभाति मे ॥
ततो माम् अब्रवीद् बालः स पद्मनिभलोचनः ॥
श्रीवत्सधारी द्युतिमान् वाक्यं श्रुतिसुखावहम् ॥
जानामि त्वा परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम् ॥
मार्कण्डेय इहास्स्व त्वं यावद् इच्छसि भार्गव ॥
अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम ॥
आस्स्व भो विहितो वासः प्रसादस् ते कृतो मया ॥
ततो बालेन तेनैवम् उक्तस्यासीत् तदा मम ॥
निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत ॥
ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम् ॥
तस्याहम् अवशो वक्त्रं दैवयोगात् प्रवेशितः ॥

Transliteration (IAST)

tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame ||
naṣṭe devāsuragaṇe yakṣarākṣasavarjite ||
nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe ||
anantarikṣe loke 'smin bhramāmy eko 'ham ādṛtaḥ ||
ekārṇave jale ghore vicaran pārthivottama ||
apaśyan sarvabhūtāni vaiklavyam agamaṃ param ||
tataḥ sudīrghaṃ gatvā tu plavamāno narādhipa ||
śrāntaḥ kva cin na śaraṇaṃ labhāmy aham atandritaḥ ||
tataḥ kadā cit paśyāmi tasmin salilasaṃplave ||
nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate ||
śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa ||
paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte ||
upaviṣṭaṃ mahārāja pūrṇendusadṛśānanam ||
phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata ||
tato me pṛthivīpāla vismayaḥ sumahān abhūt ||
kathaṃ tv ayaṃ śiśuḥ śete loke nāśam upāgate ||
tapasā cintayaṃś cāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye ||
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca jānann api narādhipa ||
atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ ||
sākṣāl lakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā pratibhāti me ||
tato mām abravīd bālaḥ sa padmanibhalocanaḥ ||
śrīvatsadhārī dyutimān vākyaṃ śrutisukhāvaham ||
jānāmi tvā pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam ||
mārkaṇḍeya ihāssva tvaṃ yāvad icchasi bhārgava ||
abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama ||
āssva bho vihito vāsaḥ prasādas te kṛto mayā ||
tato bālena tenaivam uktasyāsīt tadā mama ||
nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata ||
tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam ||
tasyāham avaśo vaktraṃ daivayogāt praveśitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तस्मिन्न् एकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ नष्टे देवासुरगणे यक्षराक्षसवर्जिते ॥ निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे ॥ अनन्तरिक्षे लोके ऽस्मिन् भ्रमाम्य् एको ऽहम् आदृतः ॥ एकार्णवे जले घोरे विचरन् पार्थिवोत्तम ॥ अपश्यन् सर्वभूतानि वैक्लव्यम् अगमं परम् ॥ ततः सुदीर्घं गत्वा तु प्लवमानो नराधिप ॥ श्रान्तः क्व चिन् न शरणं लभाम्य् अहम् अतन्द्रितः ॥ ततः कदा चित् पश्यामि तस्मिन् सलिलसंप्लवे ॥ न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ॥ शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप ॥ पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते ॥ उपविष्टं महाराज पूर्णेन्दुसदृशाननम् ॥ फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ॥ ततो मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहान् अभूत् ॥ कथं त्व् अयं शिशुः शेते लोके नाशम् उपागते ॥ तपसा चिन्तयंश् चापि तं शिशुं नोपलक्षये ॥ भूतं भव्यं भविष्यच् च जानन्न् अपि नराधिप ॥ अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतलक्षणः ॥ साक्षाल् लक्ष्म्या इवावासः स तदा प्रतिभाति मे ॥ ततो माम् अब्रवीद् बालः स पद्मनिभलोचनः ॥ श्रीवत्सधारी द्युतिमान् वाक्यं श्रुतिसुखावहम् ॥ जानामि त्वा परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम् ॥ मार्कण्डेय इहास्स्व त्वं यावद् इच्छसि भार्गव ॥ अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम ॥ आस्स्व भो विहितो वासः प्रसादस् ते कृतो मया ॥ ततो बालेन तेनैवम् उक्तस्यासीत् तदा मम ॥ निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत ॥ ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम् ॥ तस्याहम् अवशो वक्त्रं दैवयोगात् प्रवेशितः ॥tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame || naṣṭe devāsuragaṇe yakṣarākṣasavarjite || nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe || anantarikṣe loke 'smin bhramāmy eko 'ham ādṛtaḥ || ekārṇave jale ghore vicaran pārthivottama || apaśyan sarvabhūtāni vaiklavyam agamaṃ param || tataḥ sudīrghaṃ gatvā tu plavamāno narādhipa || śrāntaḥ kva cin na śaraṇaṃ labhāmy aham atandritaḥ || tataḥ kadā cit paśyāmi tasmin salilasaṃplave || nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate || śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa || paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte || upaviṣṭaṃ mahārāja pūrṇendusadṛśānanam || phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata || tato me pṛthivīpāla vismayaḥ sumahān abhūt || kathaṃ tv ayaṃ śiśuḥ śete loke nāśam upāgate || tapasā cintayaṃś cāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye || bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca jānann api narādhipa || atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ || sākṣāl lakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā pratibhāti me || tato mām abravīd bālaḥ sa padmanibhalocanaḥ || śrīvatsadhārī dyutimān vākyaṃ śrutisukhāvaham || jānāmi tvā pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam || mārkaṇḍeya ihāssva tvaṃ yāvad icchasi bhārgava || abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama || āssva bho vihito vāsaḥ prasādas te kṛto mayā || tato bālena tenaivam uktasyāsīt tadā mama || nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata || tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam || tasyāham avaśo vaktraṃ daivayogāt praveśitaḥ ||Маркандея один блуждает в безбрежном океане, истощенный и без прибежища, пока не видит огромный баньян; на ветви он замечает божественное ложе и младенца с ликом полной луны, лотосными глазами, цветом атаси, знаком Шриватсы и обителью Лакшми; ребенок зовет его войти в свое тело и отдохнуть.

Translation

«Я один блуждал в едином океане, истощенный, без прибежища. Тогда увидел огромный баньян. На его ветви было божественное ложе, а на нем - младенец с лицом полной луны, лотосными глазами, цветом цветка атаси, знаком Шриватсы, обителью Лакшми. Он сказал: “Я знаю, ты устал. Войди в мое тело и отдохни”».

Commentary

На водах конца мира Маркандея встречает не безличную пустоту, а прекрасного Младенца. Верховное прибежище открывается как нежность, вмещающая весь мир.

Version

58fd27a2b80c · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC