Mahabharata 3.186.56-76

Devanāgarī

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये ॥
अनावृष्टिर् महाराज जायते बहुवार्षिकी ॥
ततस् तान्य् अल्पसाराणि सत्त्वानि क्षुधितानि च ॥
प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥
ततो दिनकरैर् दीप्तैः सप्तभिर् मनुजाधिप ॥
पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥
यच् च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत ॥
सर्वं तद् भस्मसाद् भूतं दृश्यते भरतर्षभ ॥
ततः संवर्तको वह्निर् वायुना सह भारत ॥
लोकम् आविशते पूर्वम् आदित्यैर् उपशोषितम् ॥
ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम् ॥
देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥
निर्दहन् नागलोकं च यच् च किं चित् क्षिताव् इह ॥
अधस्तात् पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ॥
ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च ॥
निर्दहत्य् अशिवो वायुः स च संवर्तको ऽनलः ॥
सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ॥
ततो दहति दीप्तः स सर्वम् एव जगद् विभुः ॥
ततो गजकुलप्रख्यास् तडिन्मालाविभूषिताः ॥
उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्य् अद्भुतदर्शनाः ॥
के चिन् नीलोत्पलश्यामाः के चित् कुमुदसंनिभाः ॥
के चित् किञ्जल्कसंकाशाः के चित् पीताः पयोधराः ॥
के चिद् धारिद्रसंकाशाः काकाण्डकनिभास् तथा ॥
के चित् कमलपत्राभाः के चिद् धिङ्गुलकप्रभाः ॥
के चित् पुरवराकाराः के चिद् गजकुलोपमाः ॥
के चिद् अञ्जनसंकाशाः के चिन् मकरसंस्थिताः ॥
विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ॥
घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः ॥
ततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम् ॥
तैर् इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ॥
आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥
ततस् ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ ॥
सर्वतः प्लावयन्त्य् आशु चोदिताः परमेष्ठिना ॥
वर्षमाणा महत् तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ॥
सुघोरम् अशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम् ॥
ततो द्वादश वर्षाणि पयोदास् त उपप्लवे ॥
धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ॥
ततः समुद्रः स्वां वेलाम् अतिक्रामति भारत ॥
पर्वताश् च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते ॥
सर्वतः सहसा भ्रान्तास् ते पयोदा नभस्तलम् ॥
संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥
ततस् तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर् मनुजाधिप ॥
आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ॥

Transliteration (IAST)

tasmin yugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye ||
anāvṛṣṭir mahārāja jāyate bahuvārṣikī ||
tatas tāny alpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca ||
pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate ||
tato dinakarair dīptaiḥ saptabhir manujādhipa ||
pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca ||
yac ca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata ||
sarvaṃ tad bhasmasād bhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha ||
tataḥ saṃvartako vahnir vāyunā saha bhārata ||
lokam āviśate pūrvam ādityair upaśoṣitam ||
tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalam ||
devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat ||
nirdahan nāgalokaṃ ca yac ca kiṃ cit kṣitāv iha ||
adhastāt pṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt ||
tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca ||
nirdahaty aśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako 'nalaḥ ||
sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam ||
tato dahati dīptaḥ sa sarvam eva jagad vibhuḥ ||
tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ ||
uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ ||
ke cin nīlotpalaśyāmāḥ ke cit kumudasaṃnibhāḥ ||
ke cit kiñjalkasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ ||
ke cid dhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhās tathā ||
ke cit kamalapatrābhāḥ ke cid dhiṅgulakaprabhāḥ ||
ke cit puravarākārāḥ ke cid gajakulopamāḥ ||
ke cid añjanasaṃkāśāḥ ke cin makarasaṃsthitāḥ ||
vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ ||
ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ ||
tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam ||
tair iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā ||
āpūryate mahārāja salilaughapariplutā ||
tatas te jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha ||
sarvataḥ plāvayanty āśu coditāḥ parameṣṭhinā ||
varṣamāṇā mahat toyaṃ pūrayanto vasuṃdharām ||
sughoram aśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam ||
tato dvādaśa varṣāṇi payodās ta upaplave ||
dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā ||
tataḥ samudraḥ svāṃ velām atikrāmati bhārata ||
parvatāś ca viśīryante mahī cāpi viśīryate ||
sarvataḥ sahasā bhrāntās te payodā nabhastalam ||
saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ ||
tatas taṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūr manujādhipa ||
ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये ॥ अनावृष्टिर् महाराज जायते बहुवार्षिकी ॥ ततस् तान्य् अल्पसाराणि सत्त्वानि क्षुधितानि च ॥ प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ततो दिनकरैर् दीप्तैः सप्तभिर् मनुजाधिप ॥ पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥ यच् च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत ॥ सर्वं तद् भस्मसाद् भूतं दृश्यते भरतर्षभ ॥ ततः संवर्तको वह्निर् वायुना सह भारत ॥ लोकम् आविशते पूर्वम् आदित्यैर् उपशोषितम् ॥ ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम् ॥ देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥ निर्दहन् नागलोकं च यच् च किं चित् क्षिताव् इह ॥ अधस्तात् पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ॥ ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च ॥ निर्दहत्य् अशिवो वायुः स च संवर्तको ऽनलः ॥ सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ॥ ततो दहति दीप्तः स सर्वम् एव जगद् विभुः ॥ ततो गजकुलप्रख्यास् तडिन्मालाविभूषिताः ॥ उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्य् अद्भुतदर्शनाः ॥ के चिन् नीलोत्पलश्यामाः के चित् कुमुदसंनिभाः ॥ के चित् किञ्जल्कसंकाशाः के चित् पीताः पयोधराः ॥ के चिद् धारिद्रसंकाशाः काकाण्डकनिभास् तथा ॥ के चित् कमलपत्राभाः के चिद् धिङ्गुलकप्रभाः ॥ के चित् पुरवराकाराः के चिद् गजकुलोपमाः ॥ के चिद् अञ्जनसंकाशाः के चिन् मकरसंस्थिताः ॥ विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ॥ घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः ॥ ततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम् ॥ तैर् इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ॥ आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥ ततस् ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ ॥ सर्वतः प्लावयन्त्य् आशु चोदिताः परमेष्ठिना ॥ वर्षमाणा महत् तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ॥ सुघोरम् अशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम् ॥ ततो द्वादश वर्षाणि पयोदास् त उपप्लवे ॥ धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ॥ ततः समुद्रः स्वां वेलाम् अतिक्रामति भारत ॥ पर्वताश् च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते ॥ सर्वतः सहसा भ्रान्तास् ते पयोदा नभस्तलम् ॥ संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥ ततस् तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर् मनुजाधिप ॥ आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ॥tasmin yugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye || anāvṛṣṭir mahārāja jāyate bahuvārṣikī || tatas tāny alpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca || pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate || tato dinakarair dīptaiḥ saptabhir manujādhipa || pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca || yac ca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata || sarvaṃ tad bhasmasād bhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha || tataḥ saṃvartako vahnir vāyunā saha bhārata || lokam āviśate pūrvam ādityair upaśoṣitam || tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalam || devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat || nirdahan nāgalokaṃ ca yac ca kiṃ cit kṣitāv iha || adhastāt pṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt || tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca || nirdahaty aśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako 'nalaḥ || sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam || tato dahati dīptaḥ sa sarvam eva jagad vibhuḥ || tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ || uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ || ke cin nīlotpalaśyāmāḥ ke cit kumudasaṃnibhāḥ || ke cit kiñjalkasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ || ke cid dhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhās tathā || ke cit kamalapatrābhāḥ ke cid dhiṅgulakaprabhāḥ || ke cit puravarākārāḥ ke cid gajakulopamāḥ || ke cid añjanasaṃkāśāḥ ke cin makarasaṃsthitāḥ || vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ || ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ || tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam || tair iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā || āpūryate mahārāja salilaughapariplutā || tatas te jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha || sarvataḥ plāvayanty āśu coditāḥ parameṣṭhinā || varṣamāṇā mahat toyaṃ pūrayanto vasuṃdharām || sughoram aśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam || tato dvādaśa varṣāṇi payodās ta upaplave || dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā || tataḥ samudraḥ svāṃ velām atikrāmati bhārata || parvatāś ca viśīryante mahī cāpi viśīryate || sarvataḥ sahasā bhrāntās te payodā nabhastalam || saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ || tatas taṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūr manujādhipa || ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata ||Seven suns dry up the waters, fire burns the world down to Rasatala and the realm of the nagas; then vast many-colored clouds rise, and for twelve years the flood pours down; the ocean overflows the earth, the mountains dissolve, the clouds vanish before the wind, and the Self-born, drawing the wind into himself, lies down to sleep.

Translation

"Then seven suns dry up the waters. Fire burns the world, reaching down to Rasatala and the nagas. After this, vast many-colored clouds arise, and for twelve years the rain pours down. The ocean overflows its shores, the mountains dissolve, everything is covered by the waters. Then the wind scatters the clouds, and the Self-born, drawing the wind into himself, lies down to sleep."

Commentary

Destruction proceeds through the very elements that ordinarily sustain life. Yet even their terrible work unfolds within the rhythm of the Supreme order, not outside it.

Version

283c677eaad7 · published Jul 16, 2026, 5:19:46 PM UTC

Available inRUEN