Mahabharata 3.186.56-76

Devanāgarī

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये ॥
अनावृष्टिर् महाराज जायते बहुवार्षिकी ॥
ततस् तान्य् अल्पसाराणि सत्त्वानि क्षुधितानि च ॥
प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥
ततो दिनकरैर् दीप्तैः सप्तभिर् मनुजाधिप ॥
पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥
यच् च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत ॥
सर्वं तद् भस्मसाद् भूतं दृश्यते भरतर्षभ ॥
ततः संवर्तको वह्निर् वायुना सह भारत ॥
लोकम् आविशते पूर्वम् आदित्यैर् उपशोषितम् ॥
ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम् ॥
देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥
निर्दहन् नागलोकं च यच् च किं चित् क्षिताव् इह ॥
अधस्तात् पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ॥
ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च ॥
निर्दहत्य् अशिवो वायुः स च संवर्तको ऽनलः ॥
सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ॥
ततो दहति दीप्तः स सर्वम् एव जगद् विभुः ॥
ततो गजकुलप्रख्यास् तडिन्मालाविभूषिताः ॥
उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्य् अद्भुतदर्शनाः ॥
के चिन् नीलोत्पलश्यामाः के चित् कुमुदसंनिभाः ॥
के चित् किञ्जल्कसंकाशाः के चित् पीताः पयोधराः ॥
के चिद् धारिद्रसंकाशाः काकाण्डकनिभास् तथा ॥
के चित् कमलपत्राभाः के चिद् धिङ्गुलकप्रभाः ॥
के चित् पुरवराकाराः के चिद् गजकुलोपमाः ॥
के चिद् अञ्जनसंकाशाः के चिन् मकरसंस्थिताः ॥
विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ॥
घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः ॥
ततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम् ॥
तैर् इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ॥
आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥
ततस् ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ ॥
सर्वतः प्लावयन्त्य् आशु चोदिताः परमेष्ठिना ॥
वर्षमाणा महत् तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ॥
सुघोरम् अशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम् ॥
ततो द्वादश वर्षाणि पयोदास् त उपप्लवे ॥
धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ॥
ततः समुद्रः स्वां वेलाम् अतिक्रामति भारत ॥
पर्वताश् च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते ॥
सर्वतः सहसा भ्रान्तास् ते पयोदा नभस्तलम् ॥
संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥
ततस् तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर् मनुजाधिप ॥
आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ॥

Transliteration (IAST)

tasmin yugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye ||
anāvṛṣṭir mahārāja jāyate bahuvārṣikī ||
tatas tāny alpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca ||
pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate ||
tato dinakarair dīptaiḥ saptabhir manujādhipa ||
pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca ||
yac ca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata ||
sarvaṃ tad bhasmasād bhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha ||
tataḥ saṃvartako vahnir vāyunā saha bhārata ||
lokam āviśate pūrvam ādityair upaśoṣitam ||
tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalam ||
devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat ||
nirdahan nāgalokaṃ ca yac ca kiṃ cit kṣitāv iha ||
adhastāt pṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt ||
tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca ||
nirdahaty aśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako 'nalaḥ ||
sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam ||
tato dahati dīptaḥ sa sarvam eva jagad vibhuḥ ||
tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ ||
uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ ||
ke cin nīlotpalaśyāmāḥ ke cit kumudasaṃnibhāḥ ||
ke cit kiñjalkasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ ||
ke cid dhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhās tathā ||
ke cit kamalapatrābhāḥ ke cid dhiṅgulakaprabhāḥ ||
ke cit puravarākārāḥ ke cid gajakulopamāḥ ||
ke cid añjanasaṃkāśāḥ ke cin makarasaṃsthitāḥ ||
vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ ||
ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ ||
tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam ||
tair iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā ||
āpūryate mahārāja salilaughapariplutā ||
tatas te jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha ||
sarvataḥ plāvayanty āśu coditāḥ parameṣṭhinā ||
varṣamāṇā mahat toyaṃ pūrayanto vasuṃdharām ||
sughoram aśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam ||
tato dvādaśa varṣāṇi payodās ta upaplave ||
dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā ||
tataḥ samudraḥ svāṃ velām atikrāmati bhārata ||
parvatāś ca viśīryante mahī cāpi viśīryate ||
sarvataḥ sahasā bhrāntās te payodā nabhastalam ||
saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ ||
tatas taṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūr manujādhipa ||
ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये ॥ अनावृष्टिर् महाराज जायते बहुवार्षिकी ॥ ततस् तान्य् अल्पसाराणि सत्त्वानि क्षुधितानि च ॥ प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ततो दिनकरैर् दीप्तैः सप्तभिर् मनुजाधिप ॥ पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥ यच् च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत ॥ सर्वं तद् भस्मसाद् भूतं दृश्यते भरतर्षभ ॥ ततः संवर्तको वह्निर् वायुना सह भारत ॥ लोकम् आविशते पूर्वम् आदित्यैर् उपशोषितम् ॥ ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम् ॥ देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥ निर्दहन् नागलोकं च यच् च किं चित् क्षिताव् इह ॥ अधस्तात् पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ॥ ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च ॥ निर्दहत्य् अशिवो वायुः स च संवर्तको ऽनलः ॥ सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ॥ ततो दहति दीप्तः स सर्वम् एव जगद् विभुः ॥ ततो गजकुलप्रख्यास् तडिन्मालाविभूषिताः ॥ उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्य् अद्भुतदर्शनाः ॥ के चिन् नीलोत्पलश्यामाः के चित् कुमुदसंनिभाः ॥ के चित् किञ्जल्कसंकाशाः के चित् पीताः पयोधराः ॥ के चिद् धारिद्रसंकाशाः काकाण्डकनिभास् तथा ॥ के चित् कमलपत्राभाः के चिद् धिङ्गुलकप्रभाः ॥ के चित् पुरवराकाराः के चिद् गजकुलोपमाः ॥ के चिद् अञ्जनसंकाशाः के चिन् मकरसंस्थिताः ॥ विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ॥ घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः ॥ ततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम् ॥ तैर् इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ॥ आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥ ततस् ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ ॥ सर्वतः प्लावयन्त्य् आशु चोदिताः परमेष्ठिना ॥ वर्षमाणा महत् तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ॥ सुघोरम् अशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम् ॥ ततो द्वादश वर्षाणि पयोदास् त उपप्लवे ॥ धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ॥ ततः समुद्रः स्वां वेलाम् अतिक्रामति भारत ॥ पर्वताश् च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते ॥ सर्वतः सहसा भ्रान्तास् ते पयोदा नभस्तलम् ॥ संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥ ततस् तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर् मनुजाधिप ॥ आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ॥tasmin yugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye || anāvṛṣṭir mahārāja jāyate bahuvārṣikī || tatas tāny alpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca || pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate || tato dinakarair dīptaiḥ saptabhir manujādhipa || pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca || yac ca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata || sarvaṃ tad bhasmasād bhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha || tataḥ saṃvartako vahnir vāyunā saha bhārata || lokam āviśate pūrvam ādityair upaśoṣitam || tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalam || devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat || nirdahan nāgalokaṃ ca yac ca kiṃ cit kṣitāv iha || adhastāt pṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt || tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca || nirdahaty aśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako 'nalaḥ || sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam || tato dahati dīptaḥ sa sarvam eva jagad vibhuḥ || tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ || uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ || ke cin nīlotpalaśyāmāḥ ke cit kumudasaṃnibhāḥ || ke cit kiñjalkasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ || ke cid dhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhās tathā || ke cit kamalapatrābhāḥ ke cid dhiṅgulakaprabhāḥ || ke cit puravarākārāḥ ke cid gajakulopamāḥ || ke cid añjanasaṃkāśāḥ ke cin makarasaṃsthitāḥ || vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ || ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ || tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam || tair iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā || āpūryate mahārāja salilaughapariplutā || tatas te jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha || sarvataḥ plāvayanty āśu coditāḥ parameṣṭhinā || varṣamāṇā mahat toyaṃ pūrayanto vasuṃdharām || sughoram aśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam || tato dvādaśa varṣāṇi payodās ta upaplave || dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā || tataḥ samudraḥ svāṃ velām atikrāmati bhārata || parvatāś ca viśīryante mahī cāpi viśīryate || sarvataḥ sahasā bhrāntās te payodā nabhastalam || saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ || tatas taṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūr manujādhipa || ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata ||Семь солнц высушивают воды, огонь сжигает мир до расаталы и нагов, затем поднимаются огромные многоцветные облака, двенадцать лет льется потоп, океан переполняет землю, горы растворяются, облака исчезают от ветра, и Самосущий, вобрав ветер, ложится спать.

Translation

«Затем семь солнц высушивают воды. Огонь сжигает мир, достигая расаталы и нагов. После этого поднимаются огромные многоцветные облака, и двенадцать лет льется дождь. Океан выходит из берегов, горы растворяются, все покрывается водами. Потом ветер разгоняет облака, Самосущий вбирает ветер и ложится спать».

Commentary

Разрушение идет через стихии, которые обычно поддерживают жизнь. Но даже их страшная работа находится внутри ритма Верховного порядка, а не вне его.

Version

b7dcca77ec55 · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC