Mahabharata 3.189.19-31

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः ॥
उवाच वचनं धीमान् परमं परमद्युतिः ॥
कस्मिन् धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने ॥
कथं च वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥
मार्कण्डेय उवाच
दयावान् सर्वभूतेषु हितो रक्तो ऽनसूयकः ॥
अपत्यानाम् इव स्वेषां प्रजानां रक्षणे रतः ॥
चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन् देवांश् च पूजय ॥
प्रमादाद् यत् कृतं ते ऽभूत् संयग् दानेन तज् जय ॥
अलं ते मानम् आश्रित्य सततं परवान् भव ॥
विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव ॥
एष भूतो भविष्यश् च धर्मस् ते समुदीरितः ॥
न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् अतीतानागतं भुवि ॥
तस्माद् इमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः ॥
एष कालो महाबाहो अपि सर्वदिवौकसाम् ॥
मुह्यन्ति हि प्रजास् तात कालेनाभिप्रचोदिताः ॥
मा च ते ऽत्र विचारो भूद् यन् मयोक्तं तवानघ ॥
अतिशङ्क्य वचो ह्य् एतद् धर्मलोपो भवेत् तव ॥
जातो ऽसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ ॥
कर्मणा मनसा वाचा सर्वम् एतत् समाचर ॥
युधिष्ठिर उवाच
यत् त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम् ॥
तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभो ॥
न मे लोभो ऽस्ति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः ॥
करिष्यामि हि तत् सर्वम् उक्तं यत् ते मयि प्रभो ॥
वैशंपायन उवाच
श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः ॥
प्रहृष्टाः पाण्डवा राजन् सहिताः शार्ङ्गधन्वना ॥
तथा कथां शुभां श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः ॥
विस्मिताः समपद्यन्त पुराणस्य निवेदनात् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ ||
uvāca vacanaṃ dhīmān paramaṃ paramadyutiḥ ||
kasmin dharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune ||
kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
dayāvān sarvabhūteṣu hito rakto 'nasūyakaḥ ||
apatyānām iva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ ||
cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝn devāṃś ca pūjaya ||
pramādād yat kṛtaṃ te 'bhūt saṃyag dānena taj jaya ||
alaṃ te mānam āśritya satataṃ paravān bhava ||
vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava ||
eṣa bhūto bhaviṣyaś ca dharmas te samudīritaḥ ||
na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid atītānāgataṃ bhuvi ||
tasmād imaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ ||
eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām ||
muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ ||
mā ca te 'tra vicāro bhūd yan mayoktaṃ tavānagha ||
atiśaṅkya vaco hy etad dharmalopo bhavet tava ||
jāto 'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha ||
karmaṇā manasā vācā sarvam etat samācara ||
yudhiṣṭhira uvāca
yat tvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam ||
tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho ||
na me lobho 'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ ||
kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṃ yat te mayi prabho ||
vaiśaṃpāyana uvāca
śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ ||
prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā ||
tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ ||
vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः ॥ उवाच वचनं धीमान् परमं परमद्युतिः ॥ कस्मिन् धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने ॥ कथं च वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥ मार्कण्डेय उवाच दयावान् सर्वभूतेषु हितो रक्तो ऽनसूयकः ॥ अपत्यानाम् इव स्वेषां प्रजानां रक्षणे रतः ॥ चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन् देवांश् च पूजय ॥ प्रमादाद् यत् कृतं ते ऽभूत् संयग् दानेन तज् जय ॥ अलं ते मानम् आश्रित्य सततं परवान् भव ॥ विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव ॥ एष भूतो भविष्यश् च धर्मस् ते समुदीरितः ॥ न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् अतीतानागतं भुवि ॥ तस्माद् इमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः ॥ एष कालो महाबाहो अपि सर्वदिवौकसाम् ॥ मुह्यन्ति हि प्रजास् तात कालेनाभिप्रचोदिताः ॥ मा च ते ऽत्र विचारो भूद् यन् मयोक्तं तवानघ ॥ अतिशङ्क्य वचो ह्य् एतद् धर्मलोपो भवेत् तव ॥ जातो ऽसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वम् एतत् समाचर ॥ युधिष्ठिर उवाच यत् त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम् ॥ तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभो ॥ न मे लोभो ऽस्ति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः ॥ करिष्यामि हि तत् सर्वम् उक्तं यत् ते मयि प्रभो ॥ वैशंपायन उवाच श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः ॥ प्रहृष्टाः पाण्डवा राजन् सहिताः शार्ङ्गधन्वना ॥ तथा कथां शुभां श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः ॥ विस्मिताः समपद्यन्त पुराणस्य निवेदनात् ॥vaiśaṃpāyana uvāca mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ || uvāca vacanaṃ dhīmān paramaṃ paramadyutiḥ || kasmin dharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune || kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ || mārkaṇḍeya uvāca dayāvān sarvabhūteṣu hito rakto 'nasūyakaḥ || apatyānām iva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ || cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝn devāṃś ca pūjaya || pramādād yat kṛtaṃ te 'bhūt saṃyag dānena taj jaya || alaṃ te mānam āśritya satataṃ paravān bhava || vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava || eṣa bhūto bhaviṣyaś ca dharmas te samudīritaḥ || na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid atītānāgataṃ bhuvi || tasmād imaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ || eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām || muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ || mā ca te 'tra vicāro bhūd yan mayoktaṃ tavānagha || atiśaṅkya vaco hy etad dharmalopo bhavet tava || jāto 'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha || karmaṇā manasā vācā sarvam etat samācara || yudhiṣṭhira uvāca yat tvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam || tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho || na me lobho 'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ || kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṃ yat te mayi prabho || vaiśaṃpāyana uvāca śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ || prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā || tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ || vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt ||Юдхиштхира спрашивает, в какой дхарме ему стоять, защищая подданных; Маркандея велит быть сострадательным ко всем существам, благожелательным, ласковым, независтливым, защищать подданных как детей, практиковать дхарму, отвергать адхарму, чтить предков и богов, побеждать ошибки правильным даром, не полагаться на гордость, быть подчиненным дхарме, не скорбеть и не слишком расспрашивать, чтобы не потерять дхарму; Юдхиштхира обещает действовать так без жадности, страха и зависти, а Пандавы с Кришной радуются и удивляются рассказу.

Translation

Юдхиштхира сказал: «В какой дхарме мне стоять, когда я буду защищать подданных?» Маркандея ответил: «Будь сострадателен ко всем существам, полезен, ласков и свободен от зависти. Защищай подданных как собственных детей. Практикуй дхарму и оставляй адхарму, чти предков и богов. Ошибки побеждай правильным даром. Не опирайся на гордость; будь всегда подчинен дхарме. Завоевав землю, будь счастлив. Не скорби: время вводит в смятение даже богов. Не расспрашивай чрезмерно, чтобы не потерять дхарму в словах. Ты рожден в славном роду Куру; делай это делом, мыслью и речью». Юдхиштхира сказал: «Я поступлю так, как ты наставил, без жадности, страха и зависти». Тогда Пандавы вместе с Кришной обрадовались, и все были поражены древним рассказом Маркандеи».

Commentary

Дхарма царя названа без украшений: сострадание, защита, дар, почтение и свобода от зависти. Юдхиштхира принимает не теорию власти, а практику служения.

Version

9c69b166f19a · published Jun 18, 2026, 6:18:32 AM UTC