Mahabharata 3.200.25-39

Devanāgarī

ब्राह्मण उवाच
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर ॥
व्याध उवाच
न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतद् आहुर् म्रियतेति मूढाः ॥
जीवस् तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥
अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म; स एव कर्ता सुखदुःखभागी ॥
यत् तेन किं चिद् धि कृतं हि कर्म; तद् अश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः ॥
अपुण्यशीलाश् च भवन्ति पुण्या; नरोत्तमाः पापकृतो भवन्ति ॥
नरो ऽनुयातस् त्व् इह कर्मभिः स्वैस्; ततः समुत्पद्यति भावितस् तैः ॥
ब्राह्मण उवाच
कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः ॥
जातीः पुण्या ह्य् अपुण्याश् च कथं गच्छति सत्तम ॥
व्याध उवाच
गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते ॥
समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम ॥
यथा संभृतसंभारः पुनर् एव प्रजायते ॥
शुभकृच् छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु ॥
शुभैः प्रयोगैर् देवत्वं व्यामिश्रैर् मानुषो भवेत् ॥
मोहनीयैर् वियोनीषु त्व् अधोगामी च किल्बिषैः ॥
जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ॥
संसारे पच्यमानश् च दोषैर् आत्मकृतैर् नरः ॥
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकम् एव च ॥
जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः ॥
जन्तुस् तु कर्मभिस् तैस् तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः ॥
तद्दुःखप्रतिघातार्थम् अपुण्यां योनिम् अश्नुते ॥
ततः कर्म समादत्ते पुनर् अन्यन् नवं बहु ॥
पच्यते तु पुनस् तेन भुक्त्वापथ्यम् इवातुरः ॥
अजस्रम् एव दुःखार्तो ऽदुःखितः सुखसंज्ञितः ॥
ततो ऽनिवृत्तबन्धत्वात् कर्मणाम् उदयाद् अपि ॥
परिक्रामति संसारे चक्रवद् बहुवेदनः ॥
स चेन् निवृत्तबन्धस् तु विशुद्धश् चापि कर्मभिः ॥
प्राप्नोति सुकृतांल् लोकान् यत्र गत्वा न शोचति ॥
पापं कुर्वन् पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति ॥
तस्मात् पुण्यं यतेत् कर्तुं वर्जयेत च पातकम् ॥

Transliteration (IAST)

brāhmaṇa uvāca
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ ||
etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃ vara ||
vyādha uvāca
na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mriyateti mūḍhāḥ ||
jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ ||
anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma; sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī ||
yat tena kiṃ cid dhi kṛtaṃ hi karma; tad aśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ ||
apuṇyaśīlāś ca bhavanti puṇyā; narottamāḥ pāpakṛto bhavanti ||
naro 'nuyātas tv iha karmabhiḥ svais; tataḥ samutpadyati bhāvitas taiḥ ||
brāhmaṇa uvāca
kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ ||
jātīḥ puṇyā hy apuṇyāś ca kathaṃ gacchati sattama ||
vyādha uvāca
garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate ||
samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama ||
yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punar eva prajāyate ||
śubhakṛc chubhayonīṣu pāpakṛt pāpayoniṣu ||
śubhaiḥ prayogair devatvaṃ vyāmiśrair mānuṣo bhavet ||
mohanīyair viyonīṣu tv adhogāmī ca kilbiṣaiḥ ||
jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ ||
saṃsāre pacyamānaś ca doṣair ātmakṛtair naraḥ ||
tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca ||
jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ ||
jantus tu karmabhis tais taiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥ ||
tadduḥkhapratighātārtham apuṇyāṃ yonim aśnute ||
tataḥ karma samādatte punar anyan navaṃ bahu ||
pacyate tu punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ ||
ajasram eva duḥkhārto 'duḥkhitaḥ sukhasaṃjñitaḥ ||
tato 'nivṛttabandhatvāt karmaṇām udayād api ||
parikrāmati saṃsāre cakravad bahuvedanaḥ ||
sa cen nivṛttabandhas tu viśuddhaś cāpi karmabhiḥ ||
prāpnoti sukṛtāṃl lokān yatra gatvā na śocati ||
pāpaṃ kurvan pāpavṛttaḥ pāpasyāntaṃ na gacchati ||
tasmāt puṇyaṃ yatet kartuṃ varjayeta ca pātakam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ब्राह्मण उवाच कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः ॥ एतद् इच्छाम्य् अहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर ॥ व्याध उवाच न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतद् आहुर् म्रियतेति मूढाः ॥ जीवस् तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म; स एव कर्ता सुखदुःखभागी ॥ यत् तेन किं चिद् धि कृतं हि कर्म; तद् अश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः ॥ अपुण्यशीलाश् च भवन्ति पुण्या; नरोत्तमाः पापकृतो भवन्ति ॥ नरो ऽनुयातस् त्व् इह कर्मभिः स्वैस्; ततः समुत्पद्यति भावितस् तैः ॥ ब्राह्मण उवाच कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः ॥ जातीः पुण्या ह्य् अपुण्याश् च कथं गच्छति सत्तम ॥ व्याध उवाच गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते ॥ समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम ॥ यथा संभृतसंभारः पुनर् एव प्रजायते ॥ शुभकृच् छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु ॥ शुभैः प्रयोगैर् देवत्वं व्यामिश्रैर् मानुषो भवेत् ॥ मोहनीयैर् वियोनीषु त्व् अधोगामी च किल्बिषैः ॥ जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ॥ संसारे पच्यमानश् च दोषैर् आत्मकृतैर् नरः ॥ तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकम् एव च ॥ जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः ॥ जन्तुस् तु कर्मभिस् तैस् तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः ॥ तद्दुःखप्रतिघातार्थम् अपुण्यां योनिम् अश्नुते ॥ ततः कर्म समादत्ते पुनर् अन्यन् नवं बहु ॥ पच्यते तु पुनस् तेन भुक्त्वापथ्यम् इवातुरः ॥ अजस्रम् एव दुःखार्तो ऽदुःखितः सुखसंज्ञितः ॥ ततो ऽनिवृत्तबन्धत्वात् कर्मणाम् उदयाद् अपि ॥ परिक्रामति संसारे चक्रवद् बहुवेदनः ॥ स चेन् निवृत्तबन्धस् तु विशुद्धश् चापि कर्मभिः ॥ प्राप्नोति सुकृतांल् लोकान् यत्र गत्वा न शोचति ॥ पापं कुर्वन् पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति ॥ तस्मात् पुण्यं यतेत् कर्तुं वर्जयेत च पातकम् ॥brāhmaṇa uvāca kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ || etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃ vara || vyādha uvāca na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mriyateti mūḍhāḥ || jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ || anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma; sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī || yat tena kiṃ cid dhi kṛtaṃ hi karma; tad aśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ || apuṇyaśīlāś ca bhavanti puṇyā; narottamāḥ pāpakṛto bhavanti || naro 'nuyātas tv iha karmabhiḥ svais; tataḥ samutpadyati bhāvitas taiḥ || brāhmaṇa uvāca kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ || jātīḥ puṇyā hy apuṇyāś ca kathaṃ gacchati sattama || vyādha uvāca garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate || samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama || yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punar eva prajāyate || śubhakṛc chubhayonīṣu pāpakṛt pāpayoniṣu || śubhaiḥ prayogair devatvaṃ vyāmiśrair mānuṣo bhavet || mohanīyair viyonīṣu tv adhogāmī ca kilbiṣaiḥ || jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ || saṃsāre pacyamānaś ca doṣair ātmakṛtair naraḥ || tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca || jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ || jantus tu karmabhis tais taiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥ || tadduḥkhapratighātārtham apuṇyāṃ yonim aśnute || tataḥ karma samādatte punar anyan navaṃ bahu || pacyate tu punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ || ajasram eva duḥkhārto 'duḥkhitaḥ sukhasaṃjñitaḥ || tato 'nivṛttabandhatvāt karmaṇām udayād api || parikrāmati saṃsāre cakravad bahuvedanaḥ || sa cen nivṛttabandhas tu viśuddhaś cāpi karmabhiḥ || prāpnoti sukṛtāṃl lokān yatra gatvā na śocati || pāpaṃ kurvan pāpavṛttaḥ pāpasyāntaṃ na gacchati || tasmāt puṇyaṃ yatet kartuṃ varjayeta ca pātakam ||Брахман спрашивает, как джива вечна; Дхармавьядха отвечает, что при распаде тела нет уничтожения дживы, глупцы ошибочно говорят 'умирает', джива переходит в другое тело, и уничтожение касается только тела; никто другой не ест сделанной кармы, сам деятель получает счастье и страдание; человек следует за своими делами и рождается сформированный ими; брахман спрашивает о лонах и плодах добра и зла; Дхармавьядха объясняет, что через накопленные причины человек рождается снова: делающий добро - в благих лонах, делающий зло - в дурных, чистые действия ведут к божественности, смешанные - к человеческому рождению, омрачающие и греховные - к низким рождениям; связанный кармой, он вращается через тысячи животных лон и ад, принимает новые действия и страдает как больной от неподходящей пищи, но если связь прекращена и действия очищены, он достигает миров добрых дел, где не скорбит; поэтому надо стараться делать добро и оставлять грех.

Translation

Брахман спросил: «Как, лучший из носителей дхармы, джива бывает вечной?» Вьядха ответил: «При распаде тела нет гибели дживы. Глупцы ошибочно говорят: “Он умирает”. Джива переходит в другое тело; разрушение касается только тела. Никто другой не вкушает совершенное действие: тот же деятель получает счастье и страдание. Что бы он ни сделал, он это вкушает; сделанное не исчезает. Человек следует здесь за своими действиями и рождается, сформированный ими». Брахман спросил: «Как он рождается в лоне и как идет к благим и неблагим рождениям?» Вьядха сказал: «Кратко скажу. Как накоплены причины, так он рождается снова: делающий добро - в благих лонах, делающий зло - в дурных. Чистые действия ведут к божественности, смешанные - к человеческому рождению, омрачающие и греховные - к низким лонам и вниз. Человек, постоянно гонимый рождением, смертью, старостью и болью, варится в сансаре от собственных пороков. Пройдя тысячи животных рождений и ад, дживы вращаются, связанные узами кармы. Страдающее существо принимает новое действие и снова варится в нем, как больной, съевший неподходящее. Так, считая страдание счастьем и оставаясь связанным, оно ходит по сансаре как колесо. Но если связь прекращена и действия очищены, он достигает миров добрых дел, где не скорбит. Поэтому надо стараться совершать добро и оставлять грех».

Commentary

Джива не уничтожается со смертью, но и не свободна автоматически. Свобода начинается с очищения действий и прекращения связей, которые заставляют сознание вращаться в сансаре.

Version

d02549a60041 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC