मार्कण्डेय उवाच
धर्मव्याधस् तु निपुणं पुनर् एव युधिष्ठिर ॥
विप्रर्षभम् उवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः ॥
श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानाम् इति भाषितम् ॥
सूक्ष्मा गतिर् हि धर्मस्य बहुशाखा ह्य् अनन्तिका ॥
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यम् अनृतं भवेत् ॥
अनृतं च भवेत् सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत् ॥
यद् भूतहितम् अत्यन्तं तत् सत्यम् इति धारणा ॥
विपर्ययकृतो ऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥
यत् करोत्य् अशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम ॥
अवश्यं तत् समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥
विषमां च दशां प्राप्य देवान् गर्हति वै भृशम् ॥
आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्य् अपण्डितः ॥
मूढो नैकृतिकश् चापि चपलश् च द्विजोत्तम ॥
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् ॥
यो यम् इच्छेद् यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात् ॥
यदि स्याद् अपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥
संयताश् चापि दक्षाश् च मतिमन्तश् च मानवाः ॥
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः ॥
भूतानाम् अपरः कश् चिद् धिंसायां सततोत्थितः ॥
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति ॥
अचेष्टमानम् आसीनं श्रीः कं चिद् उपतिष्ठति ॥
कश् चित् कर्माणि कुर्वन् हि न प्राप्यम् अधिगच्छति ॥
देवान् इष्ट्वा तपस् तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः ॥
दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः ॥
mārkaṇḍeya uvāca
dharmavyādhas tu nipuṇaṃ punar eva yudhiṣṭhira ||
viprarṣabham uvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ ||
śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānām iti bhāṣitam ||
sūkṣmā gatir hi dharmasya bahuśākhā hy anantikā ||
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet ||
anṛtaṃ ca bhavet satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet ||
yad bhūtahitam atyantaṃ tat satyam iti dhāraṇā ||
viparyayakṛto 'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām ||
yat karoty aśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattama ||
avaśyaṃ tat samāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ ||
viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devān garhati vai bhṛśam ||
ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānāty apaṇḍitaḥ ||
mūḍho naikṛtikaś cāpi capalaś ca dvijottama ||
sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate ||
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam ||
yo yam icched yathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāt ||
yadi syād aparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam ||
saṃyatāś cāpi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ ||
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ ||
bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ ||
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati ||
aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃ cid upatiṣṭhati ||
kaś cit karmāṇi kurvan hi na prāpyam adhigacchati ||
devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ ||
daśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ ||
Dharmavyadha said: 'Dharma has shruti as its foundation, so say the elders. But the path of dharma is subtle, many-branched, and endless. When life is at stake, and in marriage, an untruth may be spoken; untruth may become truth, and truth untruth. What brings the highest good to beings should be understood as truth; its opposite is adharma. Whatever act a man performs, evil or good, he will certainly receive its fruit. But the fool, falling into hardship, heavily blames the gods and does not know the fault of his own deeds. If the fruit of actions were wholly subject to a man's will, everyone would obtain what he desires. Yet restrained, skillful, and wise people are sometimes left without fruit, while another, ever engaged in violence and the deceiving of the world, lives here happily. To one, wealth comes while he sits without effort; another labors and does not get his due. After worshipping the gods and performing austerities, children are born to the miserly who long for sons - borne ten months in the womb, yet becoming the disgrace of their family.'
a2fc359f4983 · published Jul 16, 2026, 5:17:03 PM UTC
Available inRUENPage between verses with
Dharmavyadha does not reduce karma to instant arithmetic. Dharma is subtle: truth is defined by the good of beings, and the fruits of action ripen through the intricate bonds of time and the past.