Mahabharata 3.200.1-12

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
धर्मव्याधस् तु निपुणं पुनर् एव युधिष्ठिर ॥
विप्रर्षभम् उवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः ॥
श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानाम् इति भाषितम् ॥
सूक्ष्मा गतिर् हि धर्मस्य बहुशाखा ह्य् अनन्तिका ॥
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यम् अनृतं भवेत् ॥
अनृतं च भवेत् सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत् ॥
यद् भूतहितम् अत्यन्तं तत् सत्यम् इति धारणा ॥
विपर्ययकृतो ऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥
यत् करोत्य् अशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम ॥
अवश्यं तत् समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥
विषमां च दशां प्राप्य देवान् गर्हति वै भृशम् ॥
आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्य् अपण्डितः ॥
मूढो नैकृतिकश् चापि चपलश् च द्विजोत्तम ॥
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् ॥
यो यम् इच्छेद् यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात् ॥
यदि स्याद् अपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥
संयताश् चापि दक्षाश् च मतिमन्तश् च मानवाः ॥
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः ॥
भूतानाम् अपरः कश् चिद् धिंसायां सततोत्थितः ॥
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति ॥
अचेष्टमानम् आसीनं श्रीः कं चिद् उपतिष्ठति ॥
कश् चित् कर्माणि कुर्वन् हि न प्राप्यम् अधिगच्छति ॥
देवान् इष्ट्वा तपस् तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः ॥
दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
dharmavyādhas tu nipuṇaṃ punar eva yudhiṣṭhira ||
viprarṣabham uvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ ||
śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānām iti bhāṣitam ||
sūkṣmā gatir hi dharmasya bahuśākhā hy anantikā ||
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet ||
anṛtaṃ ca bhavet satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet ||
yad bhūtahitam atyantaṃ tat satyam iti dhāraṇā ||
viparyayakṛto 'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām ||
yat karoty aśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattama ||
avaśyaṃ tat samāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ ||
viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devān garhati vai bhṛśam ||
ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānāty apaṇḍitaḥ ||
mūḍho naikṛtikaś cāpi capalaś ca dvijottama ||
sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate ||
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam ||
yo yam icched yathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāt ||
yadi syād aparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam ||
saṃyatāś cāpi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ ||
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ ||
bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ ||
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati ||
aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃ cid upatiṣṭhati ||
kaś cit karmāṇi kurvan hi na prāpyam adhigacchati ||
devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ ||
daśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच धर्मव्याधस् तु निपुणं पुनर् एव युधिष्ठिर ॥ विप्रर्षभम् उवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः ॥ श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानाम् इति भाषितम् ॥ सूक्ष्मा गतिर् हि धर्मस्य बहुशाखा ह्य् अनन्तिका ॥ प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यम् अनृतं भवेत् ॥ अनृतं च भवेत् सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत् ॥ यद् भूतहितम् अत्यन्तं तत् सत्यम् इति धारणा ॥ विपर्ययकृतो ऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥ यत् करोत्य् अशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम ॥ अवश्यं तत् समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥ विषमां च दशां प्राप्य देवान् गर्हति वै भृशम् ॥ आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्य् अपण्डितः ॥ मूढो नैकृतिकश् चापि चपलश् च द्विजोत्तम ॥ सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥ नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् ॥ यो यम् इच्छेद् यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात् ॥ यदि स्याद् अपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ संयताश् चापि दक्षाश् च मतिमन्तश् च मानवाः ॥ दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः ॥ भूतानाम् अपरः कश् चिद् धिंसायां सततोत्थितः ॥ वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति ॥ अचेष्टमानम् आसीनं श्रीः कं चिद् उपतिष्ठति ॥ कश् चित् कर्माणि कुर्वन् हि न प्राप्यम् अधिगच्छति ॥ देवान् इष्ट्वा तपस् तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः ॥ दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः ॥mārkaṇḍeya uvāca dharmavyādhas tu nipuṇaṃ punar eva yudhiṣṭhira || viprarṣabham uvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ || śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānām iti bhāṣitam || sūkṣmā gatir hi dharmasya bahuśākhā hy anantikā || prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet || anṛtaṃ ca bhavet satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet || yad bhūtahitam atyantaṃ tat satyam iti dhāraṇā || viparyayakṛto 'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām || yat karoty aśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattama || avaśyaṃ tat samāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ || viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devān garhati vai bhṛśam || ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānāty apaṇḍitaḥ || mūḍho naikṛtikaś cāpi capalaś ca dvijottama || sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate || nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam || yo yam icched yathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāt || yadi syād aparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam || saṃyatāś cāpi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ || dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ || bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ || vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati || aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃ cid upatiṣṭhati || kaś cit karmāṇi kurvan hi na prāpyam adhigacchati || devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ || daśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ ||Дхармавьядха говорит, что дхарма опирается на шрути и учение старших, но ее путь тонок, многоразветвлен и бесконечен; при угрозе жизни и браке может быть сказана неправда, а неправда может стать правдой и правда неправдой, потому что высшая правда - благо существ; дурное или доброе действие неизбежно возвращается к деятелю, но глупый в несчастье винит богов и не знает вины своих действий; если бы плод действия зависел только от желания человека, каждый получал бы желаемое, однако сдержанные и разумные бывают бесплодны, а жестокие обманщики живут счастливо; одни получают богатство без усилий, другие трудятся и не достигают нужного; дети рождаются после обетов и тапаса и могут стать позором рода.

Translation

Дхармавьядха сказал: «Дхарма имеет шрути своим основанием, так говорят старшие. Но путь дхармы тонок, многоразветвлен и бесконечен. При угрозе жизни и при браке может быть сказана неправда; неправда может стать правдой, а правда - неправдой. То, что приносит высшее благо существам, следует понимать как правду; противоположное - адхарма. Какое бы действие человек ни совершил, дурное или доброе, он непременно получит его плод. Но глупый, попав в тяжелое состояние, сильно винит богов и не знает вины собственных действий. Если бы плод действий был полностью подвластен человеку, каждый получал бы желаемое. Однако сдержанные, умелые и разумные люди порой остаются без плода, а иной, всегда занятый насилием и обманом мира, живет здесь счастливо. К кому-то богатство приходит, когда он сидит без усилий; другой трудится и не получает должного. После поклонения богам и тапаса у скупых, жаждущих сыновей, рождаются дети, десять месяцев носимые во чреве, но становящиеся позором рода».

Commentary

Дхармавьядха не упрощает карму до мгновенной арифметики. Дхарма тонка: правда определяется благом существ, а плоды действий созревают через сложные связи времени и прошлого.

Version

e29282557bdb · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC