Mahabharata 3.200.40-54

Devanāgarī

अनसूयुः कृतज्ञश् च कल्याणान्य् एव सेवते ॥
सुखानि धर्मम् अर्थं च स्वर्गं च लभते नरः ॥
संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः ॥
प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिर् इह लोके परत्र च ॥
सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवद् आचरेत् ॥
असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज ॥
सन्ति ह्य् आगतविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रविचक्षणाः ॥
स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणः सो ऽप्य् असंकरः ॥
प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति ॥
तस्य धर्माद् अवाप्तेषु धनेषु द्विजसत्तम ॥
तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान् पश्यति यत्र वै ॥
धर्मात्मा भवति ह्य् एवं चित्तं चास्य प्रसीदति ॥
स मैत्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति ॥
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धान् इष्टांश् च सत्तम ॥
प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत् फलं विदुः ॥
धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विज ॥
अतृप्यमाणो निर्वेदम् आदत्ते ज्ञानचक्षुषा ॥
प्रज्ञाचक्षुर् नर इह दोषं नैवानुरुध्यते ॥
विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति ॥
सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् ॥
ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायाद् उपायतः ॥
एवं निर्वेदम् आदत्ते पापं कर्म जहाति च ॥
धार्मिकश् चापि भवति मोक्षं च लभते परम् ॥
तपो निःश्रेयसं जन्तोस् तस्य मूलं शमो दमः ॥
तेन सर्वान् अवाप्नोति कामान् यान् मनसेच्छति ॥
इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च ॥
ब्रह्मणः पदम् आप्नोति यत् परं द्विजसत्तम ॥
ब्राह्मण उवाच
इन्द्रियाणि तु यान्य् आहुः कानि तानि यतव्रत ॥
निग्रहश् च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम् ॥
कथं च फलम् आप्नोति तेषां धर्मभृतां वर ॥
एतद् इच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक ॥

Transliteration (IAST)

anasūyuḥ kṛtajñaś ca kalyāṇāny eva sevate ||
sukhāni dharmam arthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ ||
saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ ||
prājñasyānantarā vṛttir iha loke paratra ca ||
satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavad ācaret ||
asaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvija ||
santi hy āgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥ ||
svadharmeṇa kriyā loke karmaṇaḥ so 'py asaṃkaraḥ ||
prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvati ||
tasya dharmād avāpteṣu dhaneṣu dvijasattama ||
tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇān paśyati yatra vai ||
dharmātmā bhavati hy evaṃ cittaṃ cāsya prasīdati ||
sa maitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati ||
śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhān iṣṭāṃś ca sattama ||
prabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitat phalaṃ viduḥ ||
dharmasya ca phalaṃ labdhvā na tṛpyati mahādvija ||
atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā ||
prajñācakṣur nara iha doṣaṃ naivānurudhyate ||
virajyati yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati ||
sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam ||
tato mokṣe prayatate nānupāyād upāyataḥ ||
evaṃ nirvedam ādatte pāpaṃ karma jahāti ca ||
dhārmikaś cāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param ||
tapo niḥśreyasaṃ jantos tasya mūlaṃ śamo damaḥ ||
tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati ||
indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena ca ||
brahmaṇaḥ padam āpnoti yat paraṃ dvijasattama ||
brāhmaṇa uvāca
indriyāṇi tu yāny āhuḥ kāni tāni yatavrata ||
nigrahaś ca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam ||
kathaṃ ca phalam āpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃ vara ||
etad icchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अनसूयुः कृतज्ञश् च कल्याणान्य् एव सेवते ॥ सुखानि धर्मम् अर्थं च स्वर्गं च लभते नरः ॥ संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः ॥ प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिर् इह लोके परत्र च ॥ सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवद् आचरेत् ॥ असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज ॥ सन्ति ह्य् आगतविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रविचक्षणाः ॥ स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणः सो ऽप्य् असंकरः ॥ प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति ॥ तस्य धर्माद् अवाप्तेषु धनेषु द्विजसत्तम ॥ तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान् पश्यति यत्र वै ॥ धर्मात्मा भवति ह्य् एवं चित्तं चास्य प्रसीदति ॥ स मैत्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति ॥ शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धान् इष्टांश् च सत्तम ॥ प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत् फलं विदुः ॥ धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विज ॥ अतृप्यमाणो निर्वेदम् आदत्ते ज्ञानचक्षुषा ॥ प्रज्ञाचक्षुर् नर इह दोषं नैवानुरुध्यते ॥ विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति ॥ सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् ॥ ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायाद् उपायतः ॥ एवं निर्वेदम् आदत्ते पापं कर्म जहाति च ॥ धार्मिकश् चापि भवति मोक्षं च लभते परम् ॥ तपो निःश्रेयसं जन्तोस् तस्य मूलं शमो दमः ॥ तेन सर्वान् अवाप्नोति कामान् यान् मनसेच्छति ॥ इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च ॥ ब्रह्मणः पदम् आप्नोति यत् परं द्विजसत्तम ॥ ब्राह्मण उवाच इन्द्रियाणि तु यान्य् आहुः कानि तानि यतव्रत ॥ निग्रहश् च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम् ॥ कथं च फलम् आप्नोति तेषां धर्मभृतां वर ॥ एतद् इच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक ॥anasūyuḥ kṛtajñaś ca kalyāṇāny eva sevate || sukhāni dharmam arthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ || saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ || prājñasyānantarā vṛttir iha loke paratra ca || satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavad ācaret || asaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvija || santi hy āgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥ || svadharmeṇa kriyā loke karmaṇaḥ so 'py asaṃkaraḥ || prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvati || tasya dharmād avāpteṣu dhaneṣu dvijasattama || tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇān paśyati yatra vai || dharmātmā bhavati hy evaṃ cittaṃ cāsya prasīdati || sa maitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati || śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhān iṣṭāṃś ca sattama || prabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitat phalaṃ viduḥ || dharmasya ca phalaṃ labdhvā na tṛpyati mahādvija || atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā || prajñācakṣur nara iha doṣaṃ naivānurudhyate || virajyati yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati || sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam || tato mokṣe prayatate nānupāyād upāyataḥ || evaṃ nirvedam ādatte pāpaṃ karma jahāti ca || dhārmikaś cāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param || tapo niḥśreyasaṃ jantos tasya mūlaṃ śamo damaḥ || tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati || indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena ca || brahmaṇaḥ padam āpnoti yat paraṃ dvijasattama || brāhmaṇa uvāca indriyāṇi tu yāny āhuḥ kāni tāni yatavrata || nigrahaś ca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam || kathaṃ ca phalam āpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃ vara || etad icchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika ||Независтливый и благодарный человек служит благому и получает счастье, дхарму, артху и небо; для очищенного, обузданного, дисциплинированного и владеющего собой мудреца есть непрерывное течение благой жизни здесь и после смерти; надо жить по дхарме добрых, действовать как шишта и искать средства к жизни без мучения мира; мудрый радуется дхарме и живет ею, применяя богатство, полученное через дхарму, к ее же корню; такой человек становится дхармичным и радуется здесь и после смерти; получив плоды дхармы, он не насыщается, но через глаз знания принимает отрешение, видит мир как подверженный гибели, стремится к полному отречению и затем к мокше правильным путем; он оставляет грех, становится дхармичным и достигает высшего освобождения; корень высшего блага - тапас, а его основа - умиротворение и самообуздание; через сдерживание чувств, истину и дама он достигает высшего положения Брахмана; брахман спрашивает, что такое чувства, как их обуздывать и каков плод.

Translation

«Независтливый и благодарный человек служит только благому и получает счастье, дхарму, артху и небо. Для очищенного, обузданного, дисциплинированного и владеющего собой мудреца есть непрерывное благополучное течение здесь и в ином мире. Следует жить по дхарме добрых, действовать как шишта и искать средства к жизни, не причиняя миру страдания. Есть знающие люди, сведущие в шастрах: через свое дело действие в мире остается несмешанным. Мудрый радуется дхарме и живет дхармой; богатства, полученные через дхарму, он поливает к ее же корню, видя там качества. Так человек становится дхармичным, его сердце проясняется, и он радуется с друзьями здесь и после смерти. Он получает желанные звуки, прикосновения, формы, запахи и власть - это называют плодом дхармы. Но, получив плод дхармы, он не насыщается; через глаз знания принимает отрешение, видит мир как подверженный гибели, стремится к полному отречению и затем к мокше правильным путем. Так он принимает отрешение, оставляет грех, становится дхармичным и достигает высшего освобождения. Тапас - высшее благо существа; его корень - умиротворение и самообуздание. Через сдерживание чувств, истину и дама он достигает высшего положения Брахмана». Тогда брахман спросил: «Какие чувства называют чувствами? Как надо их обуздывать, и каков плод их обуздания? Я хочу узнать эту дхарму в истине».

Commentary

Путь Дхармавьядхи ведет от правильной жизни к отрешению и мокше. Дхарма не заканчивается благими плодами: зрелый человек видит их ограниченность и ищет высшее положение Брахмана.

Version

64fe15617102 · published Jun 18, 2026, 6:25:54 AM UTC