Mahabharata 3.219.26-44

Devanāgarī

विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः ॥
पूतनां राक्षसीं प्राहुस् तं विद्यात् पूतनाग्रहम् ॥
कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी ॥
पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना ॥
गर्भान् सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना ॥
अदितिं रेवतीं प्राहुर् ग्रहस् तस्यास् तु रैवतः ॥
सो ऽपि बालाञ् शिशून् घोरो बाधते वै महाग्रहः ॥
दैत्यानां या दितिर् माता ताम् आहुर् मुखमण्डिकाम् ॥
अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा ॥
कुमाराश् च कुमार्यश् च ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः ॥
ते ऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः ॥
तासाम् एव कुमारीणां पतयस् ते प्रकीर्तिताः ॥
अज्ञायमाना गृह्णन्ति बालकान् रौद्रकर्मिणः ॥
गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर् नृप ॥
शकुनिस् ताम् अथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून् भुवि ॥
सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप ॥
सापि गर्भान् समादत्ते मानुषीणां सदैव हि ॥
पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा ॥
करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्रार्थिनो नराः ॥
इमे त्व् अष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः ॥
द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे ॥
कद्रूः सूक्ष्मवपुर् भूत्वा गर्भिणीं प्रविशेद् यदा ॥
भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते ॥
गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति ॥
ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते ॥
या जनित्री त्व् अप्सरसां गर्भम् आस्ते प्रगृह्य सा ॥
उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः ॥
लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता ॥
लोहितायनिर् इत्य् एवं कदम्बे सा हि पूज्यते ॥
पुरुषेषु यथा रुद्रस् तथार्या प्रमदास्व् अपि ॥
आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थम् इज्यते ॥
एवम् एते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः ॥
यावत् षोडश वर्षाणि अशिवास् ते शिवास् ततः ॥
ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश् चैव ये ग्रहाः ॥
सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः ॥
तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपम् अथाञ्जनम् ॥
बलिकर्मोपहारश् च स्कन्दस्येज्या विशेषतः ॥
एवम् एते ऽर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् ॥
आयुर् वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक् पूजानमस्कृताः ॥

Transliteration (IAST)

vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ ||
pūtanāṃ rākṣasīṃ prāhus taṃ vidyāt pūtanāgraham ||
kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī ||
piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā ||
garbhān sā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā ||
aditiṃ revatīṃ prāhur grahas tasyās tu raivataḥ ||
so 'pi bālāñ śiśūn ghoro bādhate vai mahāgrahaḥ ||
daityānāṃ yā ditir mātā tām āhur mukhamaṇḍikām ||
atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā ||
kumārāś ca kumāryaś ca ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ ||
te 'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ ||
tāsām eva kumārīṇāṃ patayas te prakīrtitāḥ ||
ajñāyamānā gṛhṇanti bālakān raudrakarmiṇaḥ ||
gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhir nṛpa ||
śakunis tām athāruhya saha bhuṅkte śiśūn bhuvi ||
saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa ||
sāpi garbhān samādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi ||
pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā ||
karañje tāṃ namasyanti tasmāt putrārthino narāḥ ||
ime tv aṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ ||
dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe ||
kadrūḥ sūkṣmavapur bhūtvā garbhiṇīṃ praviśed yadā ||
bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate ||
gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati ||
tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate ||
yā janitrī tv apsarasāṃ garbham āste pragṛhya sā ||
upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ ||
lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā ||
lohitāyanir ity evaṃ kadambe sā hi pūjyate ||
puruṣeṣu yathā rudras tathāryā pramadāsv api ||
āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārtham ijyate ||
evam ete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ ||
yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi aśivās te śivās tataḥ ||
ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāś caiva ye grahāḥ ||
sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ ||
teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpam athāñjanam ||
balikarmopahāraś ca skandasyejyā viśeṣataḥ ||
evam ete 'rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām ||
āyur vīryaṃ ca rājendra samyak pūjānamaskṛtāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः ॥ पूतनां राक्षसीं प्राहुस् तं विद्यात् पूतनाग्रहम् ॥ कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी ॥ पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना ॥ गर्भान् सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना ॥ अदितिं रेवतीं प्राहुर् ग्रहस् तस्यास् तु रैवतः ॥ सो ऽपि बालाञ् शिशून् घोरो बाधते वै महाग्रहः ॥ दैत्यानां या दितिर् माता ताम् आहुर् मुखमण्डिकाम् ॥ अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा ॥ कुमाराश् च कुमार्यश् च ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः ॥ ते ऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः ॥ तासाम् एव कुमारीणां पतयस् ते प्रकीर्तिताः ॥ अज्ञायमाना गृह्णन्ति बालकान् रौद्रकर्मिणः ॥ गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर् नृप ॥ शकुनिस् ताम् अथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून् भुवि ॥ सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप ॥ सापि गर्भान् समादत्ते मानुषीणां सदैव हि ॥ पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा ॥ करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्रार्थिनो नराः ॥ इमे त्व् अष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः ॥ द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे ॥ कद्रूः सूक्ष्मवपुर् भूत्वा गर्भिणीं प्रविशेद् यदा ॥ भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते ॥ गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति ॥ ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते ॥ या जनित्री त्व् अप्सरसां गर्भम् आस्ते प्रगृह्य सा ॥ उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः ॥ लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता ॥ लोहितायनिर् इत्य् एवं कदम्बे सा हि पूज्यते ॥ पुरुषेषु यथा रुद्रस् तथार्या प्रमदास्व् अपि ॥ आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थम् इज्यते ॥ एवम् एते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः ॥ यावत् षोडश वर्षाणि अशिवास् ते शिवास् ततः ॥ ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश् चैव ये ग्रहाः ॥ सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः ॥ तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपम् अथाञ्जनम् ॥ बलिकर्मोपहारश् च स्कन्दस्येज्या विशेषतः ॥ एवम् एते ऽर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् ॥ आयुर् वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक् पूजानमस्कृताः ॥vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ || pūtanāṃ rākṣasīṃ prāhus taṃ vidyāt pūtanāgraham || kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī || piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā || garbhān sā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā || aditiṃ revatīṃ prāhur grahas tasyās tu raivataḥ || so 'pi bālāñ śiśūn ghoro bādhate vai mahāgrahaḥ || daityānāṃ yā ditir mātā tām āhur mukhamaṇḍikām || atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā || kumārāś ca kumāryaś ca ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ || te 'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ || tāsām eva kumārīṇāṃ patayas te prakīrtitāḥ || ajñāyamānā gṛhṇanti bālakān raudrakarmiṇaḥ || gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhir nṛpa || śakunis tām athāruhya saha bhuṅkte śiśūn bhuvi || saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa || sāpi garbhān samādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi || pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā || karañje tāṃ namasyanti tasmāt putrārthino narāḥ || ime tv aṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ || dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe || kadrūḥ sūkṣmavapur bhūtvā garbhiṇīṃ praviśed yadā || bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate || gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati || tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate || yā janitrī tv apsarasāṃ garbham āste pragṛhya sā || upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ || lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā || lohitāyanir ity evaṃ kadambe sā hi pūjyate || puruṣeṣu yathā rudras tathāryā pramadāsv api || āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārtham ijyate || evam ete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ || yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi aśivās te śivās tataḥ || ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāś caiva ye grahāḥ || sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ || teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpam athāñjanam || balikarmopahāraś ca skandasyejyā viśeṣataḥ || evam ete 'rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām || āyur vīryaṃ ca rājendra samyak pūjānamaskṛtāḥ ||Маркандея перечисляет детских грахов и матерей: Вината как Шакуниграха, Путана, Шитапутана, Райвата, Мукхамандика, кумары и кумари Сканды, Сурабхи, Сарама, мать деревьев Каранджa-нилая, Лохитаяни и Арья; эти грахи действуют до шестнадцати лет, затем становятся благими; их надо умиротворять купанием, дымом, мазью, бали, подношениями и особенно почитанием Сканды; правильно почтенные, они дают людям благо, долгую жизнь и силу.

Translation

Далее Маркандея назвал грахов: Вината известна как страшная Шакуниграха; Путана - ракшаси, ее знают как Путанаграху; страшная ночная Пишачи зовется Шитапутаной и похищает зародыши человеческих женщин; Адити зовут Ревати, ее граха - Райвата, тоже поражающий детей; Дити, мать даитьев, называется Мукхамандикой, труднодоступной и радующейся детскому мясу. Кумары и кумари, рожденные от Сканды, тоже великие грахи, пожирающие зародыши. Сурабхи, мать коров, и Сарама, мать собак, также связаны с детскими и зародышевыми опасностями. Мать деревьев, живущая в карандже, почитается там людьми, желающими детей. Лохитаяни, дочь Красного океана и кормилица Сканды, почитается в кадамбе. Как Рудра среди мужчин, так Арья среди женщин; Арья, мать Кумары, почитается ради разных желаний. Так я рассказал о великих грахах Кумаров: до шестнадцати лет они неблагие, а затем благие. Все названные матери и мужские грахи известны воплощенным как Скандаграхи. Их умиротворение надо совершать купанием, дымом, мазью, бали, подношениями и особенно почитанием Сканды. Почтенные и правильно приветствуемые, они дают людям благо, жизнь и силу».

Commentary

Перечень грахов выглядит сурово, но его цель практическая: назвать угрозу и дать способ умиротворения через Сканда-пуджу.

Version

e3f53bea0dc1 · published Jun 18, 2026, 6:40:37 AM UTC