Mahabharata 3.219.45-58

Devanāgarī

ऊर्ध्वं तु षोडशाद् वर्षाद् ये भवन्ति ग्रहा नृणाम् ॥
तान् अहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम् ॥
यः पश्यति नरो देवाञ् जाग्रद् वा शयितो ऽपि वा ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः ॥
आसीनश् च शयानश् च यः पश्यति नरः पितॄन् ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस् तु पितृग्रहः ॥
अवमन्यति यः सिद्धान् क्रुद्धाश् चापि शपन्ति यम् ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस् तु सः ॥
उपाघ्राति च यो गन्धान् रसांश् चापि पृथग्विधान् ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः ॥
गन्धर्वाश् चापि यं दिव्याः संस्पृशन्ति नरं भुवि ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः ॥
आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस् तु सः ॥
अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं क्व चित् ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं पैशाचं तं ग्रहं विदुः ॥
यस्य दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः ॥
वैक्लव्याच् च भयाच् चैव घोराणां चापि दर्शनात् ॥
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सत्त्वं तस्य तु साधनम् ॥
कश् चित् क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस् तथापरः ॥
अभिकामस् तथैवान्य इत्य् एष त्रिविधो ग्रहः ॥
यावत् सप्ततिवर्षाणि भवन्त्य् एते ग्रहा नृणाम् ॥
अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज् ज्वरः ॥
अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यम् अतन्द्रितम् ॥
आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहाः ॥
इत्य् एष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितः ॥
न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान् नरान् देवं महेश्वरम् ॥

Transliteration (IAST)

ūrdhvaṃ tu ṣoḍaśād varṣād ye bhavanti grahā nṛṇām ||
tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvaram ||
yaḥ paśyati naro devāñ jāgrad vā śayito 'pi vā ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ taṃ tu devagrahaṃ viduḥ ||
āsīnaś ca śayānaś ca yaḥ paśyati naraḥ pitṝn ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyas tu pitṛgrahaḥ ||
avamanyati yaḥ siddhān kruddhāś cāpi śapanti yam ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyaḥ siddhagrahas tu saḥ ||
upāghrāti ca yo gandhān rasāṃś cāpi pṛthagvidhān ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ ||
gandharvāś cāpi yaṃ divyāḥ saṃspṛśanti naraṃ bhuvi ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ graho gāndharva eva saḥ ||
āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyaye ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyo yakṣagrahas tu saḥ ||
adhirohanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ kva cit ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ paiśācaṃ taṃ grahaṃ viduḥ ||
yasya doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ ||
vaiklavyāc ca bhayāc caiva ghorāṇāṃ cāpi darśanāt ||
unmādyati sa tu kṣipraṃ sattvaṃ tasya tu sādhanam ||
kaś cit krīḍitukāmo vai bhoktukāmas tathāparaḥ ||
abhikāmas tathaivānya ity eṣa trividho grahaḥ ||
yāvat saptativarṣāṇi bhavanty ete grahā nṛṇām ||
ataḥ paraṃ dehināṃ tu grahatulyo bhavej jvaraḥ ||
aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityam atandritam ||
āstikaṃ śraddadhānaṃ ca varjayanti sadā grahāḥ ||
ity eṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṃ prakīrtitaḥ ||
na spṛśanti grahā bhaktān narān devaṃ maheśvaram ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ऊर्ध्वं तु षोडशाद् वर्षाद् ये भवन्ति ग्रहा नृणाम् ॥ तान् अहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम् ॥ यः पश्यति नरो देवाञ् जाग्रद् वा शयितो ऽपि वा ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः ॥ आसीनश् च शयानश् च यः पश्यति नरः पितॄन् ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयस् तु पितृग्रहः ॥ अवमन्यति यः सिद्धान् क्रुद्धाश् चापि शपन्ति यम् ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस् तु सः ॥ उपाघ्राति च यो गन्धान् रसांश् चापि पृथग्विधान् ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः ॥ गन्धर्वाश् चापि यं दिव्याः संस्पृशन्ति नरं भुवि ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः ॥ आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस् तु सः ॥ अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं क्व चित् ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं पैशाचं तं ग्रहं विदुः ॥ यस्य दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः ॥ वैक्लव्याच् च भयाच् चैव घोराणां चापि दर्शनात् ॥ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सत्त्वं तस्य तु साधनम् ॥ कश् चित् क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस् तथापरः ॥ अभिकामस् तथैवान्य इत्य् एष त्रिविधो ग्रहः ॥ यावत् सप्ततिवर्षाणि भवन्त्य् एते ग्रहा नृणाम् ॥ अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज् ज्वरः ॥ अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यम् अतन्द्रितम् ॥ आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति सदा ग्रहाः ॥ इत्य् एष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितः ॥ न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान् नरान् देवं महेश्वरम् ॥ūrdhvaṃ tu ṣoḍaśād varṣād ye bhavanti grahā nṛṇām || tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvaram || yaḥ paśyati naro devāñ jāgrad vā śayito 'pi vā || unmādyati sa tu kṣipraṃ taṃ tu devagrahaṃ viduḥ || āsīnaś ca śayānaś ca yaḥ paśyati naraḥ pitṝn || unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyas tu pitṛgrahaḥ || avamanyati yaḥ siddhān kruddhāś cāpi śapanti yam || unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyaḥ siddhagrahas tu saḥ || upāghrāti ca yo gandhān rasāṃś cāpi pṛthagvidhān || unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ || gandharvāś cāpi yaṃ divyāḥ saṃspṛśanti naraṃ bhuvi || unmādyati sa tu kṣipraṃ graho gāndharva eva saḥ || āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyaye || unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyo yakṣagrahas tu saḥ || adhirohanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ kva cit || unmādyati sa tu kṣipraṃ paiśācaṃ taṃ grahaṃ viduḥ || yasya doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ || unmādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ || vaiklavyāc ca bhayāc caiva ghorāṇāṃ cāpi darśanāt || unmādyati sa tu kṣipraṃ sattvaṃ tasya tu sādhanam || kaś cit krīḍitukāmo vai bhoktukāmas tathāparaḥ || abhikāmas tathaivānya ity eṣa trividho grahaḥ || yāvat saptativarṣāṇi bhavanty ete grahā nṛṇām || ataḥ paraṃ dehināṃ tu grahatulyo bhavej jvaraḥ || aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityam atandritam || āstikaṃ śraddadhānaṃ ca varjayanti sadā grahāḥ || ity eṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṃ prakīrtitaḥ || na spṛśanti grahā bhaktān narān devaṃ maheśvaram ||After sixteen years other grahas become active: a man who sees the gods, whether awake or asleep, quickly goes mad from devagraha; one who sees the ancestors, from pitrigraha; one who scorns the siddhas and is cursed by them, from siddhagraha; one who perceives various smells and tastes, from rakshasagraha; one touched by gandharvas, from gandharvagraha; yakshas, pishachas, doshas that enter one, fears, and terrible visions likewise cause madness; grahas are of three kinds - those wishing to play, to eat, or to unite; they are active until seventy years of age, after which fever becomes the equivalent of a graha; grahas avoid one whose senses are not scattered, who is self-controlled, pure, attentive, believing, and trusting; they do not touch those devoted to Maheshvara.

Translation

'Now, having bowed to Maheshvara, I shall tell of the grahas that afflict people after sixteen years. One who sees the gods, whether waking or lying down, soon goes mad: this is devagraha. One who sees the ancestors, whether seated or lying down, is afflicted by pitrigraha. One who scorns the siddhas and is cursed by them in anger soon goes mad: this is siddhagraha. One who smells various odors and tastes is struck by rakshasagraha. One touched by the divine gandharvas has gandharvagraha. One into whom the yakshas enter at the appointed time has yakshagraha; one continually overcome by pishachas has paishacha. When the heart of an embodied being is disturbed and clouded by doshas, there is a remedy for it according to the shastra; when a man goes mad from weakness, fear, and terrible visions, his remedy is sattva. Graha is of three kinds: one wishes to play, another to eat, a third to unite. These grahas afflict people up to seventy years of age; after that, for embodied beings, fever itself becomes the equivalent of a graha. Grahas always avoid one whose senses are not scattered, who is self-controlled, pure, ever attentive, faithful, and full of trust. Thus I have told you of the human grahas: they do not touch those devoted to the god Maheshvara.'

Commentary

In the end the teaching on the grahas returns to discipline: purity, faith, attentiveness, self-control, and devotion to Maheshvara become the mind's protection.

Version

3719cc8961af · published Jul 16, 2026, 5:22:26 PM UTC

Available inRUEN