Mahabharata 3.252.1-12

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
सरोषरागोपहतेन वल्गुना; सरागनेत्रेण नतोन्नतभ्रुवा ॥
मुखेन विस्फूर्य सुवीरराष्ट्रपं; ततो ऽब्रवीत् तं द्रुपदात्मजा पुनः ॥
यशस्विनस् तीक्ष्णविषान् महारथान्; अधिक्षिपन् मूढ न लज्जसे कथम् ॥
महेन्द्रकल्पान् निरतान् स्वकर्मसु; स्थितान् समूहेष्व् अपि यक्षरक्षसाम् ॥
न किं चिद् ईड्यं प्रवदन्ति पापं; वनेचरं वा गृहमेधिनं वा ॥
तपस्विनं संपरिपूर्णविद्यं; भषन्ति हैवं श्वनराः सुवीर ॥
अहं तु मन्ये तव नास्ति कश् चिद्; एतादृशे क्षत्रियसंनिवेशे ॥
यस् त्वाद्य पातालमुखे पतन्तं; पाणौ गृहीत्वा प्रतिसंहरेत ॥
नागं प्रभिन्नं गिरिकूटकल्पम्; उपत्यकां हैमवतीं चरन्तम् ॥
दण्डीव यूथाद् अपसेधसे त्वं; यो जेतुम् आशंससि धर्मराजम् ॥
बाल्यात् प्रसुप्तस्य महाबलस्य; सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल् लुनासि ॥
पदा समाहत्य पलायमानः; क्रुद्धं यदा द्रक्ष्यसि भीमसेनम् ॥
महाबलं घोरतरं प्रवृद्धं; जातं हरिं पर्वतकन्दरेषु ॥
प्रसुप्तम् उग्रं प्रपदेन हंसि; यः क्रुद्धम् आसेत्स्यसि जिष्णुम् उग्रम् ॥
कृष्णोरगौ तीक्ष्णविषौ द्विजिह्वौ; मत्तः पदाक्रामसि पुच्छदेशे ॥
यः पाण्डवाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्यां; जघन्यजाभ्यां प्रयुयुत्ससे त्वम् ॥
यथा च वेणुः कदली नलो वा; फलन्त्य् अभावाय न भूतये ऽऽत्मनः ॥
तथैव मां तैः परिरक्ष्यमाणाम्; आदास्यसे कर्कटकीव गर्भम् ॥
जयद्रथ उवाच
जानामि कृष्णे विदितं ममैतद्; यथाविधास् ते नरदेवपुत्राः ॥
न त्व् एवम् एतेन विभीषणेन; शक्या वयं त्रासयितुं त्वयाद्य ॥
वयं पुनः सप्तदशेषु कृष्णे; कुलेषु सर्वे ऽनवमेषु जाताः ॥
षड्भ्यो गुणेभ्यो ऽभ्यधिका विहीनान्; मन्यामहे द्रौपदि पाण्डुपुत्रान् ॥
सा क्षिप्रम् आतिष्ठ गजं रथं वा; न वाक्यमात्रेण वयं हि शक्याः ॥
आशंस वा त्वं कृपणं वदन्ती; सौवीरराजस्य पुनः प्रसादम् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
saroṣarāgopahatena valgunā; sarāganetreṇa natonnatabhruvā ||
mukhena visphūrya suvīrarāṣṭrapaṃ; tato 'bravīt taṃ drupadātmajā punaḥ ||
yaśasvinas tīkṣṇaviṣān mahārathān; adhikṣipan mūḍha na lajjase katham ||
mahendrakalpān niratān svakarmasu; sthitān samūheṣv api yakṣarakṣasām ||
na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā ||
tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ suvīra ||
ahaṃ tu manye tava nāsti kaś cid; etādṛśe kṣatriyasaṃniveśe ||
yas tvādya pātālamukhe patantaṃ; pāṇau gṛhītvā pratisaṃhareta ||
nāgaṃ prabhinnaṃ girikūṭakalpam; upatyakāṃ haimavatīṃ carantam ||
daṇḍīva yūthād apasedhase tvaṃ; yo jetum āśaṃsasi dharmarājam ||
bālyāt prasuptasya mahābalasya; siṃhasya pakṣmāṇi mukhāl lunāsi ||
padā samāhatya palāyamānaḥ; kruddhaṃ yadā drakṣyasi bhīmasenam ||
mahābalaṃ ghorataraṃ pravṛddhaṃ; jātaṃ hariṃ parvatakandareṣu ||
prasuptam ugraṃ prapadena haṃsi; yaḥ kruddham āsetsyasi jiṣṇum ugram ||
kṛṣṇoragau tīkṣṇaviṣau dvijihvau; mattaḥ padākrāmasi pucchadeśe ||
yaḥ pāṇḍavābhyāṃ puruṣottamābhyāṃ; jaghanyajābhyāṃ prayuyutsase tvam ||
yathā ca veṇuḥ kadalī nalo vā; phalanty abhāvāya na bhūtaye ''tmanaḥ ||
tathaiva māṃ taiḥ parirakṣyamāṇām; ādāsyase karkaṭakīva garbham ||
jayadratha uvāca
jānāmi kṛṣṇe viditaṃ mamaitad; yathāvidhās te naradevaputrāḥ ||
na tv evam etena vibhīṣaṇena; śakyā vayaṃ trāsayituṃ tvayādya ||
vayaṃ punaḥ saptadaśeṣu kṛṣṇe; kuleṣu sarve 'navameṣu jātāḥ ||
ṣaḍbhyo guṇebhyo 'bhyadhikā vihīnān; manyāmahe draupadi pāṇḍuputrān ||
sā kṣipram ātiṣṭha gajaṃ rathaṃ vā; na vākyamātreṇa vayaṃ hi śakyāḥ ||
āśaṃsa vā tvaṃ kṛpaṇaṃ vadantī; sauvīrarājasya punaḥ prasādam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच सरोषरागोपहतेन वल्गुना; सरागनेत्रेण नतोन्नतभ्रुवा ॥ मुखेन विस्फूर्य सुवीरराष्ट्रपं; ततो ऽब्रवीत् तं द्रुपदात्मजा पुनः ॥ यशस्विनस् तीक्ष्णविषान् महारथान्; अधिक्षिपन् मूढ न लज्जसे कथम् ॥ महेन्द्रकल्पान् निरतान् स्वकर्मसु; स्थितान् समूहेष्व् अपि यक्षरक्षसाम् ॥ न किं चिद् ईड्यं प्रवदन्ति पापं; वनेचरं वा गृहमेधिनं वा ॥ तपस्विनं संपरिपूर्णविद्यं; भषन्ति हैवं श्वनराः सुवीर ॥ अहं तु मन्ये तव नास्ति कश् चिद्; एतादृशे क्षत्रियसंनिवेशे ॥ यस् त्वाद्य पातालमुखे पतन्तं; पाणौ गृहीत्वा प्रतिसंहरेत ॥ नागं प्रभिन्नं गिरिकूटकल्पम्; उपत्यकां हैमवतीं चरन्तम् ॥ दण्डीव यूथाद् अपसेधसे त्वं; यो जेतुम् आशंससि धर्मराजम् ॥ बाल्यात् प्रसुप्तस्य महाबलस्य; सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल् लुनासि ॥ पदा समाहत्य पलायमानः; क्रुद्धं यदा द्रक्ष्यसि भीमसेनम् ॥ महाबलं घोरतरं प्रवृद्धं; जातं हरिं पर्वतकन्दरेषु ॥ प्रसुप्तम् उग्रं प्रपदेन हंसि; यः क्रुद्धम् आसेत्स्यसि जिष्णुम् उग्रम् ॥ कृष्णोरगौ तीक्ष्णविषौ द्विजिह्वौ; मत्तः पदाक्रामसि पुच्छदेशे ॥ यः पाण्डवाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्यां; जघन्यजाभ्यां प्रयुयुत्ससे त्वम् ॥ यथा च वेणुः कदली नलो वा; फलन्त्य् अभावाय न भूतये ऽऽत्मनः ॥ तथैव मां तैः परिरक्ष्यमाणाम्; आदास्यसे कर्कटकीव गर्भम् ॥ जयद्रथ उवाच जानामि कृष्णे विदितं ममैतद्; यथाविधास् ते नरदेवपुत्राः ॥ न त्व् एवम् एतेन विभीषणेन; शक्या वयं त्रासयितुं त्वयाद्य ॥ वयं पुनः सप्तदशेषु कृष्णे; कुलेषु सर्वे ऽनवमेषु जाताः ॥ षड्भ्यो गुणेभ्यो ऽभ्यधिका विहीनान्; मन्यामहे द्रौपदि पाण्डुपुत्रान् ॥ सा क्षिप्रम् आतिष्ठ गजं रथं वा; न वाक्यमात्रेण वयं हि शक्याः ॥ आशंस वा त्वं कृपणं वदन्ती; सौवीरराजस्य पुनः प्रसादम् ॥vaiśaṃpāyana uvāca saroṣarāgopahatena valgunā; sarāganetreṇa natonnatabhruvā || mukhena visphūrya suvīrarāṣṭrapaṃ; tato 'bravīt taṃ drupadātmajā punaḥ || yaśasvinas tīkṣṇaviṣān mahārathān; adhikṣipan mūḍha na lajjase katham || mahendrakalpān niratān svakarmasu; sthitān samūheṣv api yakṣarakṣasām || na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā || tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ suvīra || ahaṃ tu manye tava nāsti kaś cid; etādṛśe kṣatriyasaṃniveśe || yas tvādya pātālamukhe patantaṃ; pāṇau gṛhītvā pratisaṃhareta || nāgaṃ prabhinnaṃ girikūṭakalpam; upatyakāṃ haimavatīṃ carantam || daṇḍīva yūthād apasedhase tvaṃ; yo jetum āśaṃsasi dharmarājam || bālyāt prasuptasya mahābalasya; siṃhasya pakṣmāṇi mukhāl lunāsi || padā samāhatya palāyamānaḥ; kruddhaṃ yadā drakṣyasi bhīmasenam || mahābalaṃ ghorataraṃ pravṛddhaṃ; jātaṃ hariṃ parvatakandareṣu || prasuptam ugraṃ prapadena haṃsi; yaḥ kruddham āsetsyasi jiṣṇum ugram || kṛṣṇoragau tīkṣṇaviṣau dvijihvau; mattaḥ padākrāmasi pucchadeśe || yaḥ pāṇḍavābhyāṃ puruṣottamābhyāṃ; jaghanyajābhyāṃ prayuyutsase tvam || yathā ca veṇuḥ kadalī nalo vā; phalanty abhāvāya na bhūtaye ''tmanaḥ || tathaiva māṃ taiḥ parirakṣyamāṇām; ādāsyase karkaṭakīva garbham || jayadratha uvāca jānāmi kṛṣṇe viditaṃ mamaitad; yathāvidhās te naradevaputrāḥ || na tv evam etena vibhīṣaṇena; śakyā vayaṃ trāsayituṃ tvayādya || vayaṃ punaḥ saptadaśeṣu kṛṣṇe; kuleṣu sarve 'navameṣu jātāḥ || ṣaḍbhyo guṇebhyo 'bhyadhikā vihīnān; manyāmahe draupadi pāṇḍuputrān || sā kṣipram ātiṣṭha gajaṃ rathaṃ vā; na vākyamātreṇa vayaṃ hi śakyāḥ || āśaṃsa vā tvaṃ kṛpaṇaṃ vadantī; sauvīrarājasya punaḥ prasādam ||Драупади с гневом и красными глазами снова говорит царю Саувиры: как он, глупец, не стыдится хулить славных, ядовитых как змеи великих колесничих, подобных Индре, занятых своим долгом и стойких даже среди якшей и ракшасов; только псы лают на лесного жителя, домохозяина или тапасвина, совершенного в знании; среди кшатриев нет никого, кто удержал бы Джаядратху, падающего в пасть Паталы; он словно человек с палкой, отгоняющий разъяренного слона, надеясь победить Дхармараджу, или ребенок, вырывающий ресницы у спящего льва, или тот, кто наступает на хвост черным ядовитым змеям, желая сражаться с младшими Пандавами; пытаясь взять ее, охраняемую ими, он плодит гибель как бамбук, банан или тростник, или как крабиха рождает себе смерть.

Translation

Дочь Друпады снова сказала владыке Саувир, сверкая прекрасным лицом, пораженным гневом, с покрасневшими глазами и изогнутыми бровями: «Как ты, глупец, не стыдишься хулить славных великих колесничих, чей яд остер, подобных Махендре, занятых собственным долгом и стойких даже среди сонмов якшей и ракшасов? Благородные не произносят ничего дурного ни о лесном жителе, ни о домохозяине, ни о тапасвине, полном знания; так лают лишь люди-псы, Саувира. Я думаю, среди такого собрания кшатриев нет никого, кто сегодня схватил бы тебя за руку и удержал, когда ты падаешь в пасть Паталы. Ты надеешься победить Дхармараджу: это как если бы человек с палкой отгонял от стада разъяренного слона, подобного горной вершине и ходящего по гималайской долине. По детской глупости ты вырываешь ресницы у спящего могучего льва и, убегая после удара ногой, увидишь разгневанного Бхимасену. Ты наступаешь на хвосты двум черным змеям с острым ядом и раздвоенными языками, желая сражаться с двумя младшими Пандавами, лучшими из людей. Как бамбук, банан или тростник плодоносят не к пользе себе, а к гибели, так и ты, пытаясь взять меня, охраняемую ими, понесешь смерть, как крабиха от своего плода».

Commentary

Речь Драупади не только угрожает. Она раскрывает слепоту адхармы: Джаядратха принимает терпение Пандавов за слабость.

Version

c92379fedf07 · published Jun 18, 2026, 7:22:41 AM UTC