Mahabharata 3.253.1-8

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततो दिशः संप्रविहृत्य पार्था; मृगान् वराहान् महिषांश् च हत्वा ॥
धनुर्धराः श्रेष्ठतमाः पृथिव्यां; पृथक् चरन्तः सहिता बभूवुः ॥
ततो मृगव्यालगणानुकीर्णं; महावनं तद् विहगोपघुष्टम् ॥
भ्रातॄंश् च तान् अभ्यवदद् युधिष्ठिरः; श्रुत्वा गिरो व्याहरतां मृगाणाम् ॥
आदित्यदीप्तां दिशम् अभ्युपेत्य; मृगद्विजाः क्रूरम् इमे वदन्ति ॥
आयासम् उग्रं प्रतिवेदयन्तो; महाहवं शत्रुभिर् वावमानम् ॥
क्षिप्रं निवर्तध्वम् अलं मृगैर् नो; मनो हि मे दूयति दह्यते च ॥
बुद्धिं समाच्छाद्य च मे समन्युर्; उद्धूयते प्राणपतिः शरीरे ॥
सरः सुपर्णेन हृतोरगं यथा; राष्ट्रं यथाराजकम् आत्तलक्ष्मि ॥
एवंविधं मे प्रतिभाति काम्यकं; शौण्डैर् यथा पीतरसश् च कुम्भः ॥
ते सैन्धवैर् अत्यनिलौघवेगैर्; महाजवैर् वाजिभिर् उह्यमानाः ॥
युक्तैर् बृहद्भिः सुरथैर् नृवीरास्; तदाश्रमायाभिमुखा बभूवुः ॥
तेषां तु गोमायुर् अनल्पघोषो; निवर्ततां वामम् उपेत्य पार्श्वम् ॥
प्रव्याहरत् तं प्रविमृश्य राजा; प्रोवाच भीमं च धनंजयं च ॥
यथा वदत्य् एष विहीनयोनिः; शालावृको वामम् उपेत्य पार्श्वम् ॥
सुव्यक्तम् अस्मान् अवमन्य पापैः; कृतो ऽभिमर्दः कुरुभिः प्रसह्य ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tato diśaḥ saṃpravihṛtya pārthā; mṛgān varāhān mahiṣāṃś ca hatvā ||
dhanurdharāḥ śreṣṭhatamāḥ pṛthivyāṃ; pṛthak carantaḥ sahitā babhūvuḥ ||
tato mṛgavyālagaṇānukīrṇaṃ; mahāvanaṃ tad vihagopaghuṣṭam ||
bhrātṝṃś ca tān abhyavadad yudhiṣṭhiraḥ; śrutvā giro vyāharatāṃ mṛgāṇām ||
ādityadīptāṃ diśam abhyupetya; mṛgadvijāḥ krūram ime vadanti ||
āyāsam ugraṃ prativedayanto; mahāhavaṃ śatrubhir vāvamānam ||
kṣipraṃ nivartadhvam alaṃ mṛgair no; mano hi me dūyati dahyate ca ||
buddhiṃ samācchādya ca me samanyur; uddhūyate prāṇapatiḥ śarīre ||
saraḥ suparṇena hṛtoragaṃ yathā; rāṣṭraṃ yathārājakam āttalakṣmi ||
evaṃvidhaṃ me pratibhāti kāmyakaṃ; śauṇḍair yathā pītarasaś ca kumbhaḥ ||
te saindhavair atyanilaughavegair; mahājavair vājibhir uhyamānāḥ ||
yuktair bṛhadbhiḥ surathair nṛvīrās; tadāśramāyābhimukhā babhūvuḥ ||
teṣāṃ tu gomāyur analpaghoṣo; nivartatāṃ vāmam upetya pārśvam ||
pravyāharat taṃ pravimṛśya rājā; provāca bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca ||
yathā vadaty eṣa vihīnayoniḥ; śālāvṛko vāmam upetya pārśvam ||
suvyaktam asmān avamanya pāpaiḥ; kṛto 'bhimardaḥ kurubhiḥ prasahya ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततो दिशः संप्रविहृत्य पार्था; मृगान् वराहान् महिषांश् च हत्वा ॥ धनुर्धराः श्रेष्ठतमाः पृथिव्यां; पृथक् चरन्तः सहिता बभूवुः ॥ ततो मृगव्यालगणानुकीर्णं; महावनं तद् विहगोपघुष्टम् ॥ भ्रातॄंश् च तान् अभ्यवदद् युधिष्ठिरः; श्रुत्वा गिरो व्याहरतां मृगाणाम् ॥ आदित्यदीप्तां दिशम् अभ्युपेत्य; मृगद्विजाः क्रूरम् इमे वदन्ति ॥ आयासम् उग्रं प्रतिवेदयन्तो; महाहवं शत्रुभिर् वावमानम् ॥ क्षिप्रं निवर्तध्वम् अलं मृगैर् नो; मनो हि मे दूयति दह्यते च ॥ बुद्धिं समाच्छाद्य च मे समन्युर्; उद्धूयते प्राणपतिः शरीरे ॥ सरः सुपर्णेन हृतोरगं यथा; राष्ट्रं यथाराजकम् आत्तलक्ष्मि ॥ एवंविधं मे प्रतिभाति काम्यकं; शौण्डैर् यथा पीतरसश् च कुम्भः ॥ ते सैन्धवैर् अत्यनिलौघवेगैर्; महाजवैर् वाजिभिर् उह्यमानाः ॥ युक्तैर् बृहद्भिः सुरथैर् नृवीरास्; तदाश्रमायाभिमुखा बभूवुः ॥ तेषां तु गोमायुर् अनल्पघोषो; निवर्ततां वामम् उपेत्य पार्श्वम् ॥ प्रव्याहरत् तं प्रविमृश्य राजा; प्रोवाच भीमं च धनंजयं च ॥ यथा वदत्य् एष विहीनयोनिः; शालावृको वामम् उपेत्य पार्श्वम् ॥ सुव्यक्तम् अस्मान् अवमन्य पापैः; कृतो ऽभिमर्दः कुरुभिः प्रसह्य ॥vaiśaṃpāyana uvāca tato diśaḥ saṃpravihṛtya pārthā; mṛgān varāhān mahiṣāṃś ca hatvā || dhanurdharāḥ śreṣṭhatamāḥ pṛthivyāṃ; pṛthak carantaḥ sahitā babhūvuḥ || tato mṛgavyālagaṇānukīrṇaṃ; mahāvanaṃ tad vihagopaghuṣṭam || bhrātṝṃś ca tān abhyavadad yudhiṣṭhiraḥ; śrutvā giro vyāharatāṃ mṛgāṇām || ādityadīptāṃ diśam abhyupetya; mṛgadvijāḥ krūram ime vadanti || āyāsam ugraṃ prativedayanto; mahāhavaṃ śatrubhir vāvamānam || kṣipraṃ nivartadhvam alaṃ mṛgair no; mano hi me dūyati dahyate ca || buddhiṃ samācchādya ca me samanyur; uddhūyate prāṇapatiḥ śarīre || saraḥ suparṇena hṛtoragaṃ yathā; rāṣṭraṃ yathārājakam āttalakṣmi || evaṃvidhaṃ me pratibhāti kāmyakaṃ; śauṇḍair yathā pītarasaś ca kumbhaḥ || te saindhavair atyanilaughavegair; mahājavair vājibhir uhyamānāḥ || yuktair bṛhadbhiḥ surathair nṛvīrās; tadāśramāyābhimukhā babhūvuḥ || teṣāṃ tu gomāyur analpaghoṣo; nivartatāṃ vāmam upetya pārśvam || pravyāharat taṃ pravimṛśya rājā; provāca bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca || yathā vadaty eṣa vihīnayoniḥ; śālāvṛko vāmam upetya pārśvam || suvyaktam asmān avamanya pāpaiḥ; kṛto 'bhimardaḥ kurubhiḥ prasahya ||Партхи, обойдя стороны, убив зверей, кабанов и буйволов, снова сходятся; Юдхиштхира слышит крики зверей и птиц в великом лесу и говорит братьям, что существа со стороны солнца возвещают жестокую беду, тяжелый труд и великий бой с врагами; он велит быстро возвращаться, потому что его ум болит и горит, жизненный ветер в теле вздымается, покрывая разум; Камьяка кажется ему как озеро, из которого Гаруда унес змея, как страна без царя и Шри, как опустошенный сосуд; когда герои едут к ашраму на быстрых конях, слева к ним подходит шакал с громким криком; царь, обдумав знак, говорит Бхиме и Дхананджае, что этот низкорожденный шакал явно указывает: злые Куру насильно оскорбили их.

Translation

Затем Партхи, обойдя стороны, убив зверей, кабанов и буйволов, лучшие на земле лучники, ходившие порознь, снова сошлись. В этом великом лесу, полном зверей и хищников, оглашаемом птицами, Юдхиштхира обратился к братьям, услышав голоса животных: «Звери и птицы, придя со стороны, сияющей солнцем, говорят жестокое; они возвещают тяжелое напряжение и, как будто, великий бой с врагами. Быстро возвращайтесь. Довольно нам зверей. Мой ум болит и горит; жизненный владыка в теле, полный гнева, вздымается, покрывая мой разум. Камьяка кажется мне такой, как озеро, из которого Гаруда унес змея; как страна, лишенная царя и Шри; как сосуд, из которого пьяницы выпили весь сок». Тогда герои на больших прекрасных колесницах, запряженных быстрыми конями, несомые конями Синдху быстрее потока ветра, направились к ашраму. Когда они возвращались, шакал с громким криком подошел к их левому боку. Царь, обдумав это, сказал Бхиме и Дхананджае: «Как говорит этот низкорожденный шакал, подойдя с левой стороны, так ясно, что злые люди, презрев нас, силой оскорбили нас, Куру».

Commentary

Юдхиштхира чуток к знакам мира. В его тревоге личная любовь к Драупади соединяется с царской способностью распознать нарушение порядка.

Version

557f5e2d9fa6 · published Jun 18, 2026, 7:22:41 AM UTC