Mahabharata 3.263.10-23

Devanāgarī

एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम् ॥
निवृत्तो ददृशे धीमान् भ्रातरं लक्ष्मणं तदा ॥
कथम् उत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते ॥
इत्य् एवं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तो ऽसीति व्यगर्हयत् ॥
मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सो ऽपकर्षणम् ॥
भ्रातुर् आगमनं चैव चिन्तयन् पर्यतप्यत ॥
गर्हयन्न् एव रामस् तु त्वरितस् तं समासदत् ॥
अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण ॥
तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः ॥
यद् उक्तवत्य् असदृशं वैदेही पश्चिमं वचः ॥
दह्यमानेन तु हृदा रामो ऽभ्यपतद् आश्रमम् ॥
स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम् ॥
राक्षसं शङ्कमानस् तु विकृष्य बलवद् धनुः ॥
अभ्यधावत काकुत्स्थस् ततस् तं सहलक्ष्मणः ॥
स ताव् उवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ ॥
गृध्रराजो ऽस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे ॥
को ऽयं पितरम् अस्माकं नाम्नाहेत्य् ऊचतुश् च तौ ॥
ततो ददृशतुस् तौ तं छिन्नपक्षद्वयं तथा ॥
तयोः शशंस गृध्रस् तु सीतार्थे रावणाद् वधम् ॥
अपृच्छद् राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः ॥
तस्य गृध्रः शिरःकम्पैर् आचचक्षे ममार च ॥
दक्षिणाम् इति काकुत्स्थो विदित्वास्य तद् इङ्गितम् ॥
संस्कारं लम्भयाम् आस सखायं पूजयन् पितुः ॥
ततो दृष्ट्वाश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम् ॥
विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुबलसेवितम् ॥
दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ ॥
जग्मतुर् दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ ॥

Transliteration (IAST)

evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam ||
nivṛtto dadṛśe dhīmān bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā ||
katham utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite ||
ity evaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto 'sīti vyagarhayat ||
mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so 'pakarṣaṇam ||
bhrātur āgamanaṃ caiva cintayan paryatapyata ||
garhayann eva rāmas tu tvaritas taṃ samāsadat ||
api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa ||
tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ ||
yad uktavaty asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ ||
dahyamānena tu hṛdā rāmo 'bhyapatad āśramam ||
sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam ||
rākṣasaṃ śaṅkamānas tu vikṛṣya balavad dhanuḥ ||
abhyadhāvata kākutsthas tatas taṃ sahalakṣmaṇaḥ ||
sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau ||
gṛdhrarājo 'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubhe ||
ko 'yaṃ pitaram asmākaṃ nāmnāhety ūcatuś ca tau ||
tato dadṛśatus tau taṃ chinnapakṣadvayaṃ tathā ||
tayoḥ śaśaṃsa gṛdhras tu sītārthe rāvaṇād vadham ||
apṛcchad rāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ ||
tasya gṛdhraḥ śiraḥkampair ācacakṣe mamāra ca ||
dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam ||
saṃskāraṃ lambhayām āsa sakhāyaṃ pūjayan pituḥ ||
tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam ||
vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam ||
duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau ||
jagmatur daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम् ॥ निवृत्तो ददृशे धीमान् भ्रातरं लक्ष्मणं तदा ॥ कथम् उत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते ॥ इत्य् एवं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तो ऽसीति व्यगर्हयत् ॥ मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सो ऽपकर्षणम् ॥ भ्रातुर् आगमनं चैव चिन्तयन् पर्यतप्यत ॥ गर्हयन्न् एव रामस् तु त्वरितस् तं समासदत् ॥ अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण ॥ तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः ॥ यद् उक्तवत्य् असदृशं वैदेही पश्चिमं वचः ॥ दह्यमानेन तु हृदा रामो ऽभ्यपतद् आश्रमम् ॥ स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम् ॥ राक्षसं शङ्कमानस् तु विकृष्य बलवद् धनुः ॥ अभ्यधावत काकुत्स्थस् ततस् तं सहलक्ष्मणः ॥ स ताव् उवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ ॥ गृध्रराजो ऽस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह ॥ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे ॥ को ऽयं पितरम् अस्माकं नाम्नाहेत्य् ऊचतुश् च तौ ॥ ततो ददृशतुस् तौ तं छिन्नपक्षद्वयं तथा ॥ तयोः शशंस गृध्रस् तु सीतार्थे रावणाद् वधम् ॥ अपृच्छद् राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः ॥ तस्य गृध्रः शिरःकम्पैर् आचचक्षे ममार च ॥ दक्षिणाम् इति काकुत्स्थो विदित्वास्य तद् इङ्गितम् ॥ संस्कारं लम्भयाम् आस सखायं पूजयन् पितुः ॥ ततो दृष्ट्वाश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम् ॥ विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुबलसेवितम् ॥ दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ ॥ जग्मतुर् दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ ॥evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam || nivṛtto dadṛśe dhīmān bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā || katham utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite || ity evaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto 'sīti vyagarhayat || mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so 'pakarṣaṇam || bhrātur āgamanaṃ caiva cintayan paryatapyata || garhayann eva rāmas tu tvaritas taṃ samāsadat || api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa || tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ || yad uktavaty asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ || dahyamānena tu hṛdā rāmo 'bhyapatad āśramam || sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam || rākṣasaṃ śaṅkamānas tu vikṛṣya balavad dhanuḥ || abhyadhāvata kākutsthas tatas taṃ sahalakṣmaṇaḥ || sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau || gṛdhrarājo 'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha || tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubhe || ko 'yaṃ pitaram asmākaṃ nāmnāhety ūcatuś ca tau || tato dadṛśatus tau taṃ chinnapakṣadvayaṃ tathā || tayoḥ śaśaṃsa gṛdhras tu sītārthe rāvaṇād vadham || apṛcchad rāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ || tasya gṛdhraḥ śiraḥkampair ācacakṣe mamāra ca || dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam || saṃskāraṃ lambhayām āsa sakhāyaṃ pūjayan pituḥ || tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam || vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam || duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau || jagmatur daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau ||Рама, убив великого оленя, возвращается и видит Лакшману; он укоряет брата за оставленную Ситу, а Лакшмана рассказывает о ее жестоких последних словах; Рама, с горящим сердцем, бежит в ашрам и видит Джатаю, лежащего как гора; сперва он принимает его за ракшаса, но Джатаю называет себя другом Дашаратхи, сообщает, что Равана ранил его ради Ситы, и покачиванием головы показывает южное направление; после смерти Джатаю Рама совершает его погребальный обряд, почитая друга отца; затем братья видят пустой разрушенный ашрам и идут на юг через Дандаку.

Translation

Рама, убив великого оленя, вернулся и увидел Лакшману. Он упрекнул брата за то, что тот оставил Ситу, а Лакшмана рассказал о ее жестоких последних словах. С горящим сердцем Рама поспешил в ашрам и увидел Джатаю, лежащего как гора. Сначала он принял его за ракшаса, но Джатаю сказал: «Я царь грифов, друг Дашаратхи. Равана ранил меня ради Ситы». Рама спросил, куда ушел Равана, и умирающий Джатаю покачиванием головы указал на юг. Рама, почитая друга отца, совершил для него погребальный обряд. Потом братья увидели пустой разрушенный ашрам и пошли через Дандаку на юг».

Commentary

Рама совершает погребение птицы как родному старшему. Дхарма не ограничена человеческим обществом: всякое существо, отдавшее себя служению, получает честь от Господа.

Version

53e0964db22f · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC