Mahabharata 3.263.24-35

Devanāgarī

वने महति तस्मिंस् तु रामः सौमित्रिणा सह ॥
ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः ॥
शब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेर् इव वर्धतः ॥
अपश्येतां मुहूर्ताच् च कबन्धं घोरदर्शनम् ॥
मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम् ॥
उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम् ॥
यदृच्छयाथ तद् रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम् ॥
विषादम् अगमत् सद्यः सौमित्रिर् अथ भारत ॥
स रामम् अभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम् ॥
विषण्णश् चाब्रवीद् रामं पश्यावस्थाम् इमां मम ॥
हरणं चैव वैदेह्या मम चायम् उपप्लवः ॥
राज्यभ्रंशश् च भवतस् तातस्य मरणं तथा ॥
नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम् ॥
द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम् ॥
द्रक्ष्यन्त्य् आर्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीलवैः ॥
अभिषिक्तस्य वदनं सोमं साभ्रलवं यथा ॥
एवं बहुविधं धीमान् विललाप स लक्ष्मणः ॥
तम् उवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्व् अप्य् असंभ्रमः ॥
मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश् चिन् मयि स्थिते ॥
छिन्ध्य् अस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः ॥
इत्य् एवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः ॥
खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस् तिलकाण्डवत् ॥
ततो ऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान् बली ॥
सौमित्रिर् अपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम् ॥
पुनर् अभ्याहनत् पार्श्वे तद् रक्षो लक्ष्मणो भृशम् ॥
गतासुर् अपतद् भूमौ कबन्धः सुमहांस् ततः ॥

Transliteration (IAST)

vane mahati tasmiṃs tu rāmaḥ saumitriṇā saha ||
dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ ||
śabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgner iva vardhataḥ ||
apaśyetāṃ muhūrtāc ca kabandhaṃ ghoradarśanam ||
meghaparvatasaṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujam ||
urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham ||
yadṛcchayātha tad rakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam ||
viṣādam agamat sadyaḥ saumitrir atha bhārata ||
sa rāmam abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham ||
viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṃ paśyāvasthām imāṃ mama ||
haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ ||
rājyabhraṃśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṃ tathā ||
nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatam ||
drakṣyāmi pṛthivīrājye pitṛpaitāmahe sthitam ||
drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥ ||
abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhralavaṃ yathā ||
evaṃ bahuvidhaṃ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ ||
tam uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣv apy asaṃbhramaḥ ||
mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite ||
chindhy asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ ||
ity evaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ ||
khaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttas tilakāṇḍavat ||
tato 'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivān balī ||
saumitrir api saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam ||
punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhṛśam ||
gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṃs tataḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वने महति तस्मिंस् तु रामः सौमित्रिणा सह ॥ ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः ॥ शब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेर् इव वर्धतः ॥ अपश्येतां मुहूर्ताच् च कबन्धं घोरदर्शनम् ॥ मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम् ॥ उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम् ॥ यदृच्छयाथ तद् रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम् ॥ विषादम् अगमत् सद्यः सौमित्रिर् अथ भारत ॥ स रामम् अभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम् ॥ विषण्णश् चाब्रवीद् रामं पश्यावस्थाम् इमां मम ॥ हरणं चैव वैदेह्या मम चायम् उपप्लवः ॥ राज्यभ्रंशश् च भवतस् तातस्य मरणं तथा ॥ नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम् ॥ द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम् ॥ द्रक्ष्यन्त्य् आर्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीलवैः ॥ अभिषिक्तस्य वदनं सोमं साभ्रलवं यथा ॥ एवं बहुविधं धीमान् विललाप स लक्ष्मणः ॥ तम् उवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्व् अप्य् असंभ्रमः ॥ मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश् चिन् मयि स्थिते ॥ छिन्ध्य् अस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः ॥ इत्य् एवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः ॥ खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस् तिलकाण्डवत् ॥ ततो ऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान् बली ॥ सौमित्रिर् अपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम् ॥ पुनर् अभ्याहनत् पार्श्वे तद् रक्षो लक्ष्मणो भृशम् ॥ गतासुर् अपतद् भूमौ कबन्धः सुमहांस् ततः ॥vane mahati tasmiṃs tu rāmaḥ saumitriṇā saha || dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ || śabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgner iva vardhataḥ || apaśyetāṃ muhūrtāc ca kabandhaṃ ghoradarśanam || meghaparvatasaṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujam || urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham || yadṛcchayātha tad rakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam || viṣādam agamat sadyaḥ saumitrir atha bhārata || sa rāmam abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham || viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṃ paśyāvasthām imāṃ mama || haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ || rājyabhraṃśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṃ tathā || nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatam || drakṣyāmi pṛthivīrājye pitṛpaitāmahe sthitam || drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥ || abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhralavaṃ yathā || evaṃ bahuvidhaṃ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ || tam uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣv apy asaṃbhramaḥ || mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite || chindhy asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ || ity evaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ || khaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttas tilakāṇḍavat || tato 'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivān balī || saumitrir api saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam || punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhṛśam || gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṃs tataḥ ||В большом лесу Рама и Лакшмана видят разбегающихся зверей и слышат страшный шум; вскоре они встречают ужасного Кабандху с глазами на груди, огромным животом, ртом и руками; он случайно хватает Лакшману; Лакшмана сетует на похищение Ситы, свою беду, потерю царства Рамой и смерть Дашаратхи; Рама спокойно говорит ему не унывать и велит отсечь правую руку чудовища, потому что левую он уже отсек; братья отрубают руки Кабандхи, бьют его в бок, и ракшас падает мертвым.

Translation

В глубоком лесу Рама и Лакшмана увидели разбегающихся зверей и услышали страшный шум. Вскоре перед ними явился ужасный Кабандха: подобный облаку и горе, с огромными руками, глазами на груди, великим животом и пастью. Он схватил Лакшману. Лакшмана, удрученный, стал оплакивать похищение Ситы, свою беду, потерю царства Рамой и смерть Дашаратхи. Рама, невозмутимый даже в смятении, сказал: «Не унывай, тигр среди людей. Пока я здесь, он никто. Отсеки его правую руку, левую я уже отсек». Братья отрубили руки Кабандхи, ударили его в бок, и великий ракшас упал мертвым».

Commentary

В отличие от Лакшманы, Рама остается собранным среди беды. Эта устойчивость не холодность, а способность действовать, когда горе пытается связать руки.

Version

ac148fa57c72 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC