Mahabharata 3.267.15-32

Devanāgarī

तेन व्यूढेन सैन्येन लोकान् उद्वर्तयन्न् इव ॥
प्रययौ राघवः श्रीमान् सुग्रीवसहितस् तदा ॥
मुखम् आसीत् तु सैन्यस्य हनूमान् मारुतात्मजः ॥
जघनं पालयाम् आस सौमित्रिर् अकुतोभयः ॥
बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुः ॥
वृतौ हरिमहामात्रैश् चन्द्रसूर्यौ ग्रहैर् इव ॥
प्रबभौ हरिसैन्यं तच् छालतालशिलायुधम् ॥
सुमहच् छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति ॥
नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता ॥
ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये ॥
विधिवत् सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च ॥
प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च ॥
निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु ॥
उपायाद् धरिसेना सा क्षारोदम् अथ सागरम् ॥
द्वितीयसागरनिभं तद् बलं बहुलध्वजम् ॥
वेलावनं समासाद्य निवासम् अकरोत् तदा ॥
ततो दाशरथिः श्रीमान् सुग्रीवं प्रत्यभाषत ॥
मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालम् इदं वचः ॥
उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घने ॥
इयं च महती सेना सागरश् चापि दुस्तरः ॥
तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः ॥
समर्था लङ्घने सिन्धोर् न तु कृत्स्नस्य वानराः ॥
के चिन् नौभिर् व्यवस्यन्ति केचीच् च विविधैः प्लवैः ॥
नेति रामश् च तान् सर्वान् सान्त्वयन् प्रत्यभाषत ॥
शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः ॥
क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः ॥
नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस् तारयितुं तथा ॥
वणिजाम् उपघातं च कथम् अस्मद्विधश् चरेत् ॥
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच् छिद्रेषु वै परः ॥
प्लवोडुपप्रतारश् च नैवात्र मम रोचते ॥
अहं त्व् इमं जलनिधिं समारप्स्याम्य् उपायतः ॥
प्रतिशेष्याम्य् उपवसन् दर्शयिष्यति मां ततः ॥
न चेद् दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्य् एनम् अहं ततः ॥
महास्त्रैर् अप्रतिहतैर् अत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ॥
इत्य् उक्त्वा सहसौमित्रिर् उपस्पृश्याथ राघवः ॥
प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत् कुशसंस्तरे ॥

Transliteration (IAST)

tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva ||
prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā ||
mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ ||
jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ ||
baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ ||
vṛtau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva ||
prababhau harisainyaṃ tac chālatālaśilāyudham ||
sumahac chālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati ||
nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā ||
yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye ||
vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca ||
prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca ||
nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu ||
upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram ||
dvitīyasāgaranibhaṃ tad balaṃ bahuladhvajam ||
velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā ||
tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata ||
madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ ||
upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane ||
iyaṃ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ ||
tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ ||
samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ ||
ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ ||
neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata ||
śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ ||
krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ ||
nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā ||
vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret ||
vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ ||
plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate ||
ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ ||
pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ ||
na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ ||
mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ ||
ity uktvā sahasaumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ ||
pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तेन व्यूढेन सैन्येन लोकान् उद्वर्तयन्न् इव ॥ प्रययौ राघवः श्रीमान् सुग्रीवसहितस् तदा ॥ मुखम् आसीत् तु सैन्यस्य हनूमान् मारुतात्मजः ॥ जघनं पालयाम् आस सौमित्रिर् अकुतोभयः ॥ बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुः ॥ वृतौ हरिमहामात्रैश् चन्द्रसूर्यौ ग्रहैर् इव ॥ प्रबभौ हरिसैन्यं तच् छालतालशिलायुधम् ॥ सुमहच् छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति ॥ नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता ॥ ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये ॥ विधिवत् सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च ॥ प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च ॥ निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु ॥ उपायाद् धरिसेना सा क्षारोदम् अथ सागरम् ॥ द्वितीयसागरनिभं तद् बलं बहुलध्वजम् ॥ वेलावनं समासाद्य निवासम् अकरोत् तदा ॥ ततो दाशरथिः श्रीमान् सुग्रीवं प्रत्यभाषत ॥ मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालम् इदं वचः ॥ उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घने ॥ इयं च महती सेना सागरश् चापि दुस्तरः ॥ तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः ॥ समर्था लङ्घने सिन्धोर् न तु कृत्स्नस्य वानराः ॥ के चिन् नौभिर् व्यवस्यन्ति केचीच् च विविधैः प्लवैः ॥ नेति रामश् च तान् सर्वान् सान्त्वयन् प्रत्यभाषत ॥ शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः ॥ क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः ॥ नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस् तारयितुं तथा ॥ वणिजाम् उपघातं च कथम् अस्मद्विधश् चरेत् ॥ विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच् छिद्रेषु वै परः ॥ प्लवोडुपप्रतारश् च नैवात्र मम रोचते ॥ अहं त्व् इमं जलनिधिं समारप्स्याम्य् उपायतः ॥ प्रतिशेष्याम्य् उपवसन् दर्शयिष्यति मां ततः ॥ न चेद् दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्य् एनम् अहं ततः ॥ महास्त्रैर् अप्रतिहतैर् अत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ॥ इत्य् उक्त्वा सहसौमित्रिर् उपस्पृश्याथ राघवः ॥ प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत् कुशसंस्तरे ॥tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva || prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā || mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ || jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ || baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ || vṛtau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva || prababhau harisainyaṃ tac chālatālaśilāyudham || sumahac chālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati || nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā || yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye || vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca || prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca || nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu || upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram || dvitīyasāgaranibhaṃ tad balaṃ bahuladhvajam || velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā || tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata || madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ || upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane || iyaṃ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ || tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ || samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ || ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ || neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata || śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ || krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ || nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā || vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret || vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ || plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate || ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ || pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ || na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ || mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ || ity uktvā sahasaumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ || pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare ||Рама спрашивает, как пересечь море; ванары говорят, что некоторые могут перепрыгнуть, но не все, а лодки и плоты не годятся для огромного войска и будут мешать купцам; Рама решает поститься на куше и обратиться к океану, а если тот не даст путь, высушить его великими астрами; Океан является во сне со своими драгоценностями и существами, спрашивает, как помочь; Рама просит путь для войска, чтобы убить Равану; Океан отвечает, что не будет сопротивляться, но не может по приказу изменить свою природу, иначе все станут повелевать им; пусть Нала, сын Вишвакармана, построит мост, а он поддержит дерево, траву и камни; по приказу Рамы Нала строит мост в десять йоджан шириной и сто длиной, знаменитый как Наласету.

Translation

Рама спросил, как пересечь море. Ванары ответили: некоторые могут перепрыгнуть, но не все; лодки и плоты не годятся для огромного войска и повредят купцам. Тогда Рама решил лечь на кушу и поститься, обращаясь к океану; если тот не даст пути, он высушит его великими астрами. Океан явился ему во сне вместе со своими драгоценностями и существами и спросил, как помочь. Рама попросил путь для войска, чтобы убить Равану. Океан ответил: «Я не буду сопротивляться, но не могу по приказу изменить свою природу; иначе все станут приказывать мне. Пусть Нала, сын Вишвакармана, построит мост, а я поддержу дерево, траву и камни». По приказу Рамы Нала построил мост шириной в десять йоджан и длиной в сто йоджан, прославленный как Наласету».

Commentary

Рама не ломает порядок мира без нужды: сперва он обращается к океану, а затем принимает путь, в котором природа, мастерство и сила служат одной цели.

Version

f72ff11b4519 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC