Mahabharata 3.267.1-14

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ततस् तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह ॥
समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात् तदा ॥
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥
श्वशुरो वालिनः श्रीमान् सुषेणो रामम् अभ्ययात् ॥
कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव च ॥
वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक् पृथग् अदृश्यताम् ॥
षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत ॥
गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ॥
गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः ॥
कोटीसहस्रम् उग्राणां हरीणां समकर्षत ॥
पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः ॥
कोटीर् दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥
श्रीमान् दधिमुखो नाम हरिवृद्धो ऽपि वीर्यवान् ॥
प्रचकर्ष महत् सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम् ॥
कृष्णानां मुखपुण्ड्राणाम् ऋक्षाणां भीमकर्मणाम् ॥
कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान् प्रत्यदृश्यत ॥
एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः ॥
असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात् ॥
शिरीषकुसुमाभानां सिंहानाम् इव नर्दताम् ॥
श्रूयते तुमुलः शब्दस् तत्र तत्र प्रधावताम् ॥
गिरिकूटनिभाः के चित् के चिन् महिषसंनिभाः ॥
शरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः ॥
उत्पतन्तः पतन्तश् च प्लवमानाश् च वानराः ॥
उद्धुन्वन्तो ऽपरे रेणून् समाजग्मुः समन्ततः ॥
स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभः ॥
निवेशम् अकरोत् तत्र सुग्रीवानुमते तदा ॥
ततस् तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः ॥
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha ||
samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā ||
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām ||
śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt ||
koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca ||
vānarendrau mahāvīryau pṛthak pṛthag adṛśyatām ||
ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata ||
golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ ||
gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ ||
koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata ||
panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ ||
koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati ||
śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān ||
pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām ||
kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām ||
koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata ||
ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ ||
asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt ||
śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām ||
śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām ||
girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ ||
śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ ||
utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ ||
uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ ||
sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ ||
niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā ||
tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ ||
tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ततस् तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह ॥ समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात् तदा ॥ वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ श्वशुरो वालिनः श्रीमान् सुषेणो रामम् अभ्ययात् ॥ कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव च ॥ वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक् पृथग् अदृश्यताम् ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत ॥ गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ॥ गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः ॥ कोटीसहस्रम् उग्राणां हरीणां समकर्षत ॥ पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः ॥ कोटीर् दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥ श्रीमान् दधिमुखो नाम हरिवृद्धो ऽपि वीर्यवान् ॥ प्रचकर्ष महत् सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम् ॥ कृष्णानां मुखपुण्ड्राणाम् ऋक्षाणां भीमकर्मणाम् ॥ कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान् प्रत्यदृश्यत ॥ एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः ॥ असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात् ॥ शिरीषकुसुमाभानां सिंहानाम् इव नर्दताम् ॥ श्रूयते तुमुलः शब्दस् तत्र तत्र प्रधावताम् ॥ गिरिकूटनिभाः के चित् के चिन् महिषसंनिभाः ॥ शरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः ॥ उत्पतन्तः पतन्तश् च प्लवमानाश् च वानराः ॥ उद्धुन्वन्तो ऽपरे रेणून् समाजग्मुः समन्ततः ॥ स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभः ॥ निवेशम् अकरोत् तत्र सुग्रीवानुमते तदा ॥ ततस् तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः ॥ तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥mārkaṇḍeya uvāca tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha || samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā || vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt || koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca || vānarendrau mahāvīryau pṛthak pṛthag adṛśyatām || ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata || golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ || gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ || koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata || panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ || koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati || śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān || pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām || kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām || koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata || ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ || asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt || śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām || śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām || girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ || śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ || utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ || uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ || sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ || niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā || tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ || tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite ||Сугрива собирает неисчислимые войска ванаров и медведей с вождями Сушеной, Гаджей, Гаваей, Гавакшей, Гандхамаданой, Панасой, Дадхимукхой, Джамбавантой и другими; они напоминают горы, облака, красные леса и волнующийся океан; по решению Сугривы войско разбивает стан; в благоприятное время Рама выступает с Сугривой и армией: Хануман идет впереди, Лакшмана сзади, а Рама и Лакшмана сияют как солнце и месяц среди ванаров; войско с Налой, Нилой, Ангадой, Маиндой и Двивидой приходит к океану и становится на берегу как второй океан.

Translation

Сугрива собрал неисчислимые войска ванаров и медведей с вождями Сушеной, Гаджей, Гаваей, Гавакшей, Гандхамаданой, Панасой, Дадхимукхой, Джамбавантой и многими другими. Они походили на горы, облака, красные леса и вздымающийся океан. По решению Сугривы войско разбило стан. В благоприятное время Рама выступил с Сугривой и армией: Хануман шел впереди, Лакшмана сзади, а Рама и Лакшмана сияли среди ванаров как солнце и месяц. Войско с Налой, Нилой, Ангадой, Маиндой и Двивидой пришло к океану и стало на берегу, как второй океан».

Commentary

Индивидуальное горе Рамы становится движением огромного собрания служителей. Союз с ванарами показывает, что дхарма собирает силы там, где гордость Раваны видит лишь лесных существ.

Version

eded4edfac13 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC