Mahabharata 3.274.19-31

Devanāgarī

स रामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः ॥
शूलम् इन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥
तच् छूलम् अन्तरा रामश् चिच्छेद निशितैः शरैः ॥
तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयम् आविशत् ॥
ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ् शरान् ॥
सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च ॥
ततो भुशुण्डीः शूलांश् च मुसलानि परश्वधान् ॥
शक्तीश् च विविधाकाराः शतघ्नीश् च शितक्षुराः ॥
तां मायां विकृतां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः ॥
भयात् प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम् ॥
ततः सुपत्रं सुमुखं हेमपुङ्खं शरोत्तमम् ॥
तूणाद् आदाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह ॥
तं बाणवर्यं रामेण ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम् ॥
जहृषुर् देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः ॥
अल्पावशेषम् आयुश् च ततो ऽमन्यन्त रक्षसः ॥
ब्रह्मास्त्रोदीरणाच् छत्रोर् देवगन्धर्वकिंनराः ॥
ततः ससर्ज तं रामः शरम् अप्रतिमौजसम् ॥
रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥
स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः ॥
प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिष्कृतः ॥
ततः प्रहृष्टास् त्रिदशाः सगन्धर्वाः सचारणाः ॥
निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
तत्यजुस् तं महाभागं पञ्च भूतानि रावणम् ॥
भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा ॥
शरीरधातवो ह्य् अस्य मांसं रुधिरम् एव च ॥
नेशुर् ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धा न च भस्माप्य् अदृश्यत ॥

Transliteration (IAST)

sa rāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ ||
śūlam indrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam ||
tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ ||
tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayam āviśat ||
tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān ||
sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca ||
tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṃś ca musalāni paraśvadhān ||
śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ ||
tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ ||
bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam ||
tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śarottamam ||
tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha ||
taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam ||
jahṛṣur devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ ||
alpāvaśeṣam āyuś ca tato 'manyanta rakṣasaḥ ||
brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṃnarāḥ ||
tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaram apratimaujasam ||
rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍam ivodyatam ||
sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ ||
prajajvāla mahājvālenāgninābhipariṣkṛtaḥ ||
tataḥ prahṛṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ ||
nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||
tatyajus taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇam ||
bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā ||
śarīradhātavo hy asya māṃsaṃ rudhiram eva ca ||
neśur brahmāstranirdagdhā na ca bhasmāpy adṛśyata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

स रामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः ॥ शूलम् इन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥ तच् छूलम् अन्तरा रामश् चिच्छेद निशितैः शरैः ॥ तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयम् आविशत् ॥ ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ् शरान् ॥ सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च ॥ ततो भुशुण्डीः शूलांश् च मुसलानि परश्वधान् ॥ शक्तीश् च विविधाकाराः शतघ्नीश् च शितक्षुराः ॥ तां मायां विकृतां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः ॥ भयात् प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम् ॥ ततः सुपत्रं सुमुखं हेमपुङ्खं शरोत्तमम् ॥ तूणाद् आदाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह ॥ तं बाणवर्यं रामेण ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम् ॥ जहृषुर् देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः ॥ अल्पावशेषम् आयुश् च ततो ऽमन्यन्त रक्षसः ॥ ब्रह्मास्त्रोदीरणाच् छत्रोर् देवगन्धर्वकिंनराः ॥ ततः ससर्ज तं रामः शरम् अप्रतिमौजसम् ॥ रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥ स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः ॥ प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिष्कृतः ॥ ततः प्रहृष्टास् त्रिदशाः सगन्धर्वाः सचारणाः ॥ निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ तत्यजुस् तं महाभागं पञ्च भूतानि रावणम् ॥ भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा ॥ शरीरधातवो ह्य् अस्य मांसं रुधिरम् एव च ॥ नेशुर् ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धा न च भस्माप्य् अदृश्यत ॥sa rāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ || śūlam indrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam || tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ || tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayam āviśat || tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān || sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca || tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṃś ca musalāni paraśvadhān || śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ || tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ || bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam || tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śarottamam || tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha || taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam || jahṛṣur devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ || alpāvaśeṣam āyuś ca tato 'manyanta rakṣasaḥ || brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṃnarāḥ || tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaram apratimaujasam || rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍam ivodyatam || sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ || prajajvāla mahājvālenāgninābhipariṣkṛtaḥ || tataḥ prahṛṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ || nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || tatyajus taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇam || bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā || śarīradhātavo hy asya māṃsaṃ rudhiram eva ca || neśur brahmāstranirdagdhā na ca bhasmāpy adṛśyata ||Равана выпускает в Раму страшное копье, подобное молнии Индры и поднятому жезлу Брахмы; Рама разрезает его острыми стрелами, и страх входит в Равану; разгневанный Дашагрива выпускает в Раму десятки тысяч стрел и разное оружие — бхушунди, копья, палицы, секиры, шакти, шатагхни и острые кшуры; видя его искаженную майю, ванары в страхе бегут во все стороны; Рама берет из колчана лучшую стрелу с прекрасными перьями, лицом и золотым оперением и соединяет ее с брахмастрой; боги, гандхарвы и киннары радуются, видя стрелу, и понимают, что жизнь ракшаса почти исчерпана; Рама выпускает несравненно мощную стрелу, губительницу Раваны, страшную как поднятый жезл Брахмы; Равана вместе с колесницей, конями и возницей вспыхивает великим пламенем; боги, гандхарвы и чараны радуются, видя, что Рама убил Равану; пять элементов оставляют его, а тело, мясо и кровь, сожженные силой брахмастры, исчезают, и даже пепла не видно.

Translation

Равана выпустил в Раму страшное копье, подобное молнии Индры и поднятому жезлу Брахмы. Рама разрезал его острыми стрелами, и страх вошел в Равану. Разгневанный Дашагрива выпустил в Раму десятки тысяч стрел и разное оружие - бхушунди, копья, палицы, секиры, шакти, шатагхни и острые кшуры. Видя его искаженную майю, ванары в страхе побежали во все стороны. Тогда Рама взял из колчана лучшую стрелу с прекрасными перьями и золотым оперением и соединил ее с брахмастрой. Боги, гандхарвы и киннары обрадовались, увидев эту стрелу, и поняли, что жизнь ракшаса почти исчерпана. Рама выпустил несравненно мощную стрелу, губительницу Раваны, страшную как поднятый жезл Брахмы. Равана вместе с колесницей, конями и возницей вспыхнул великим пламенем. Боги, гандхарвы и чараны возликовали, увидев, что Рама убил Равану. Пять элементов оставили его; тело, мясо и кровь, сожженные силой брахмастры, исчезли, и даже пепла не было видно».

Commentary

Гибель Раваны полна символики: его тело не оставляет даже пепла. То, что было построено на присвоении и насилии, не имеет прочного остатка перед стрелой Рамы.

Version

e62258d0adf8 · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC