Mahabharata 3.277.5-18

Devanāgarī

आसीन् मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः ॥
ब्रह्मण्यश् च शरण्यश् च सत्यसंधो जितेन्द्रियः ॥
यज्वा दानपतिर् दक्षः पौरजानपदप्रियः ॥
पार्थिवो ऽश्वपतिर् नाम सर्वभूतहिते रतः ॥
क्षमावान् अनपत्यश् च सत्यवाग् विजितेन्द्रियः ॥
अतिक्रान्तेन वयसा संतापम् उपजग्मिवान् ॥
अपत्योत्पादनार्थं स तीव्रं नियमम् आस्थितः ॥
काले परिमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥
हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम ॥
षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मितभोजनः ॥
एतेन नियमेनासीद् वर्षाण्य् अष्टादशैव तु ॥
पूर्णे त्व् अष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिम् अभ्यगात् ॥
स्वरूपिणी तदा राजन् दर्शयाम् आस तं नृपम् ॥
अग्निहोत्रात् समुत्थाय हर्षेण महतान्विता ॥
उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा ॥
ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च ॥
सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव ॥
वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यथेप्सितम् ॥
न प्रमादश् च धर्मेषु कर्तव्यस् ते कथं चन ॥
अश्वपतिर् उवाच
अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया ॥
पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः ॥
तुष्टासि यदि मे देवि कामम् एतं वृणोम्य् अहम् ॥
संतानं हि परो धर्म इत्य् आहुर् मां द्विजातयः ॥
सावित्र्य् उवाच
पूर्वम् एव मया राजन्न् अभिप्रायम् इमं तव ॥
ज्ञात्वा पुत्रार्थम् उक्तो वै तव हेतोः पितामहः ॥
प्रसादाच् चैव तस्मात् ते स्वयंभुविहिताद् भुवि ॥
कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥
उत्तरं च न ते किं चिद् व्याहर्तव्यं कथं चन ॥
पितामहनिसर्गेण तुष्टा ह्य् एतद् ब्रवीमि ते ॥

Transliteration (IAST)

āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ ||
brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca satyasaṃdho jitendriyaḥ ||
yajvā dānapatir dakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ ||
pārthivo 'śvapatir nāma sarvabhūtahite rataḥ ||
kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ ||
atikrāntena vayasā saṃtāpam upajagmivān ||
apatyotpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamam āsthitaḥ ||
kāle parimitāhāro brahmacārī jitendriyaḥ ||
hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama ||
ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mitabhojanaḥ ||
etena niyamenāsīd varṣāṇy aṣṭādaśaiva tu ||
pūrṇe tv aṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt ||
svarūpiṇī tadā rājan darśayām āsa taṃ nṛpam ||
agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā ||
uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā ||
brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca ||
sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva ||
varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yathepsitam ||
na pramādaś ca dharmeṣu kartavyas te kathaṃ cana ||
aśvapatir uvāca
apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā ||
putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ ||
tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṃ vṛṇomy aham ||
saṃtānaṃ hi paro dharma ity āhur māṃ dvijātayaḥ ||
sāvitry uvāca
pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṃ tava ||
jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ ||
prasādāc caiva tasmāt te svayaṃbhuvihitād bhuvi ||
kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati ||
uttaraṃ ca na te kiṃ cid vyāhartavyaṃ kathaṃ cana ||
pitāmahanisargeṇa tuṣṭā hy etad bravīmi te ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

आसीन् मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः ॥ ब्रह्मण्यश् च शरण्यश् च सत्यसंधो जितेन्द्रियः ॥ यज्वा दानपतिर् दक्षः पौरजानपदप्रियः ॥ पार्थिवो ऽश्वपतिर् नाम सर्वभूतहिते रतः ॥ क्षमावान् अनपत्यश् च सत्यवाग् विजितेन्द्रियः ॥ अतिक्रान्तेन वयसा संतापम् उपजग्मिवान् ॥ अपत्योत्पादनार्थं स तीव्रं नियमम् आस्थितः ॥ काले परिमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम ॥ षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मितभोजनः ॥ एतेन नियमेनासीद् वर्षाण्य् अष्टादशैव तु ॥ पूर्णे त्व् अष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिम् अभ्यगात् ॥ स्वरूपिणी तदा राजन् दर्शयाम् आस तं नृपम् ॥ अग्निहोत्रात् समुत्थाय हर्षेण महतान्विता ॥ उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा ॥ ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च ॥ सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव ॥ वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यथेप्सितम् ॥ न प्रमादश् च धर्मेषु कर्तव्यस् ते कथं चन ॥ अश्वपतिर् उवाच अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया ॥ पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः ॥ तुष्टासि यदि मे देवि कामम् एतं वृणोम्य् अहम् ॥ संतानं हि परो धर्म इत्य् आहुर् मां द्विजातयः ॥ सावित्र्य् उवाच पूर्वम् एव मया राजन्न् अभिप्रायम् इमं तव ॥ ज्ञात्वा पुत्रार्थम् उक्तो वै तव हेतोः पितामहः ॥ प्रसादाच् चैव तस्मात् ते स्वयंभुविहिताद् भुवि ॥ कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ उत्तरं च न ते किं चिद् व्याहर्तव्यं कथं चन ॥ पितामहनिसर्गेण तुष्टा ह्य् एतद् ब्रवीमि ते ॥āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ || brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca satyasaṃdho jitendriyaḥ || yajvā dānapatir dakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ || pārthivo 'śvapatir nāma sarvabhūtahite rataḥ || kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ || atikrāntena vayasā saṃtāpam upajagmivān || apatyotpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamam āsthitaḥ || kāle parimitāhāro brahmacārī jitendriyaḥ || hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama || ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mitabhojanaḥ || etena niyamenāsīd varṣāṇy aṣṭādaśaiva tu || pūrṇe tv aṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt || svarūpiṇī tadā rājan darśayām āsa taṃ nṛpam || agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā || uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā || brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca || sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva || varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yathepsitam || na pramādaś ca dharmeṣu kartavyas te kathaṃ cana || aśvapatir uvāca apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā || putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ || tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṃ vṛṇomy aham || saṃtānaṃ hi paro dharma ity āhur māṃ dvijātayaḥ || sāvitry uvāca pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṃ tava || jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ || prasādāc caiva tasmāt te svayaṃbhuvihitād bhuvi || kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati || uttaraṃ ca na te kiṃ cid vyāhartavyaṃ kathaṃ cana || pitāmahanisargeṇa tuṣṭā hy etad bravīmi te ||В стране мадров жил царь Ашвапати, дхарматма, чрезвычайно праведный, почитающий брахманов, дающий прибежище, верный истине, владеющий чувствами, жертвователь, щедрый, искусный, любимый горожанами и сельскими жителями, занятый благом всех существ; он был терпелив, бездетен, правдив и в старости страдал от отсутствия потомства; ради рождения детей он принимает суровый обет, ограничивает пищу, живет в брахмачарье и владеет чувствами; совершая сто тысяч возлияний Савитри и питаясь в шестое время, он проводит так восемнадцать лет; по завершении восемнадцатого года богиня Савитри, довольная, является ему из агнихотры и говорит, что удовлетворена его чистым брахмачарьей, самоконтролем, обетом и преданностью, предлагает дар и велит не быть небрежным в дхарме; Ашвапати просит многих сыновей для продолжения рода, потому что потомство называют высшей дхармой; Савитри отвечает, что уже знала его намерение, говорила ради него с Питамахой, и по милости Саморожденного у него скоро будет сияющая дочь; говорить больше не нужно.

Translation

В стране мадров жил царь Ашвапати: дхарматма, чрезвычайно праведный, почитающий брахманов, дающий прибежище, верный истине, владеющий чувствами, жертвователь, щедрый, искусный, любимый горожанами и сельскими жителями, занятый благом всех существ. Он был терпелив, бездетен, правдив и в старости страдал от отсутствия потомства. Ради рождения детей он принял суровый обет: ограничивал пищу, жил в брахмачарье и владел чувствами. Совершая сто тысяч возлияний Савитри и питаясь лишь в шестое время, он провел так восемнадцать лет. По завершении восемнадцатого года богиня Савитри, довольная, явилась ему из агнихотры и сказала: «Я удовлетворена твоим чистым брахмачарьей, самоконтролем, обетом и преданностью. Выбери дар, Ашвапати, но никогда не будь небрежен в дхарме». Ашвапати попросил многих сыновей для продолжения рода, ведь потомство называют высшей дхармой. Савитри ответила: «Я уже знала твое намерение и ради тебя говорила с Питамахой. По милости Саморожденного у тебя скоро будет сияющая дочь. Больше ничего не говори: по повелению Питамахи я говорю это, довольная тобой».

Commentary

Ашвапати просит сыновей, но получает дочь, через которую его род прославится больше. Божественная милость отвечает глубже, чем первоначальное желание.

Version

55926d09f270 · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC