Mahabharata 3.277.19-31

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः ॥
प्रसादयाम् आस पुनः क्षिप्रम् एवं भवेद् इति ॥
अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वगृहं नृपः ॥
स्वराज्ये चावसत् प्रीतः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥
कस्मिंश् चित् तु गते काले स राजा नियतव्रतः ॥
ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भम् आदधे ॥
राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ ॥
व्यवर्धत यथा शुक्ले तारापतिर् इवाम्बरे ॥
प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम् ॥
क्रियाश् च तस्या मुदितश् चक्रे स नृपतिस् तदा ॥
सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया ह्य् अपि ॥
सावित्रीत्य् एव नामास्याश् चक्रुर् विप्रास् तथा पिता ॥
सा विग्रहवतीव श्रीर् व्यवर्धत नृपात्मजा ॥
कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह ॥
तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीम् इव ॥
प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः ॥
तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीम् इव तेजसा ॥
न कश् चिद् वरयाम् आस तेजसा प्रतिवारितः ॥
अथोपोष्य शिरःस्नाता दैवतान्य् अभिगम्य सा ॥
हुत्वाग्निं विधिवद् विप्रान् वाचयाम् आस पर्वणि ॥
ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः ॥
पितुः सकाशम् अगमद् देवी श्रीर् इव रूपिणी ॥
साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च ॥
कृताञ्जलिर् वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता ॥
यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम् ॥
अयाच्यमानां च वरैर् नृपतिर् दुःखितो ऽभवत् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ ||
prasādayām āsa punaḥ kṣipram evaṃ bhaved iti ||
antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svagṛhaṃ nṛpaḥ ||
svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan ||
kasmiṃś cit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ ||
jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbham ādadhe ||
rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha ||
vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare ||
prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām ||
kriyāś ca tasyā muditaś cakre sa nṛpatis tadā ||
sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hy api ||
sāvitrīty eva nāmāsyāś cakrur viprās tathā pitā ||
sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nṛpātmajā ||
kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha ||
tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīm iva ||
prāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ ||
tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīm iva tejasā ||
na kaś cid varayām āsa tejasā prativāritaḥ ||
athopoṣya śiraḥsnātā daivatāny abhigamya sā ||
hutvāgniṃ vidhivad viprān vācayām āsa parvaṇi ||
tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ ||
pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī ||
sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca ||
kṛtāñjalir varārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā ||
yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm ||
ayācyamānāṃ ca varair nṛpatir duḥkhito 'bhavat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः ॥ प्रसादयाम् आस पुनः क्षिप्रम् एवं भवेद् इति ॥ अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वगृहं नृपः ॥ स्वराज्ये चावसत् प्रीतः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ कस्मिंश् चित् तु गते काले स राजा नियतव्रतः ॥ ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भम् आदधे ॥ राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ ॥ व्यवर्धत यथा शुक्ले तारापतिर् इवाम्बरे ॥ प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम् ॥ क्रियाश् च तस्या मुदितश् चक्रे स नृपतिस् तदा ॥ सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया ह्य् अपि ॥ सावित्रीत्य् एव नामास्याश् चक्रुर् विप्रास् तथा पिता ॥ सा विग्रहवतीव श्रीर् व्यवर्धत नृपात्मजा ॥ कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह ॥ तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीम् इव ॥ प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः ॥ तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीम् इव तेजसा ॥ न कश् चिद् वरयाम् आस तेजसा प्रतिवारितः ॥ अथोपोष्य शिरःस्नाता दैवतान्य् अभिगम्य सा ॥ हुत्वाग्निं विधिवद् विप्रान् वाचयाम् आस पर्वणि ॥ ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः ॥ पितुः सकाशम् अगमद् देवी श्रीर् इव रूपिणी ॥ साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च ॥ कृताञ्जलिर् वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता ॥ यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम् ॥ अयाच्यमानां च वरैर् नृपतिर् दुःखितो ऽभवत् ॥mārkaṇḍeya uvāca sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ || prasādayām āsa punaḥ kṣipram evaṃ bhaved iti || antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svagṛhaṃ nṛpaḥ || svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan || kasmiṃś cit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ || jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbham ādadhe || rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha || vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare || prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām || kriyāś ca tasyā muditaś cakre sa nṛpatis tadā || sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hy api || sāvitrīty eva nāmāsyāś cakrur viprās tathā pitā || sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nṛpātmajā || kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha || tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīm iva || prāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ || tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīm iva tejasā || na kaś cid varayām āsa tejasā prativāritaḥ || athopoṣya śiraḥsnātā daivatāny abhigamya sā || hutvāgniṃ vidhivad viprān vācayām āsa parvaṇi || tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ || pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī || sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca || kṛtāñjalir varārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā || yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm || ayācyamānāṃ ca varair nṛpatir duḥkhito 'bhavat ||Ашвапати принимает слово Савитри и просит, чтобы оно скорее исполнилось; когда богиня исчезает, он возвращается домой и праведно правит своим царством; спустя время в старшей царице Малави, соблюдающей дхарму, появляется беременность, растущая как луна в светлую половину месяца; в срок она рождает лотосоокую дочь; царь радостно совершает обряды, и брахманы с отцом называют девочку Савитри, потому что она дана довольной Савитри и рождена после жертв Савитри; царевна растет как воплощенная Шри, достигает юности, и люди, видя ее тонкий стан, широкие бедра и золотую красоту, считают ее небесной девушкой; никто не просит ее руки, остановленный ее сиянием; после поста, омовения головы, почитания богов, возлияния в огонь и чтения брахманам в праздник она приходит к отцу, кланяется его ногам и становится рядом; царь, видя юную дочь, подобную богине, и то, что женихи ее не просят, огорчается.

Translation

Ашвапати принял слово Савитри и попросил, чтобы оно скорее исполнилось. Когда богиня исчезла, он вернулся домой и праведно правил своим царством. Спустя время в старшей царице Малави, соблюдающей дхарму, появилась беременность, растущая как луна в светлую половину месяца. В срок она родила лотосоокую дочь. Царь радостно совершил обряды, и брахманы вместе с отцом назвали девочку Савитри, потому что она была дана довольной Савитри и рождена после жертв Савитри. Царевна росла как воплощенная Шри. Достигнув юности, она была столь прекрасна, что люди считали ее небесной девушкой. Но никто не просил ее руки, остановленный ее сиянием. Однажды после поста, омовения головы, почитания богов, возлияния в огонь и чтения брахманам в праздник она пришла к отцу, поклонилась его ногам и стала рядом. Царь, видя юную дочь, подобную богине, и то, что женихи ее не просят, огорчился».

Commentary

Сияние Савитри не делает ее предметом желания, а внушает благоговение. Ее будущий выбор будет не следствием внешнего давления, а внутреннего решения.

Version

981a9b3ffebc · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC