Mahabharata 3.277.32-41

Devanāgarī

राजोवाच
पुत्रि प्रदानकालस् ते न च कश् चिद् वृणोति माम् ॥
स्वयम् अन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशम् आत्मनः ॥
प्रार्थितः पुरुषो यश् च स निवेद्यस् त्वया मम ॥
विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ॥
श्रुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं द्विजातिभिः ॥
तथा त्वम् अपि कल्याणि गदतो मे वचः शृणु ॥
अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश् चानुपयन् पतिः ॥
मृते भर्तरि पुत्रश् च वाच्यो मातुर् अरक्षिता ॥
इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुर् अन्वेषणे त्वर ॥
देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश् च मन्त्रिणः ॥
व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यताम् इत्य् अचोदयत् ॥
साभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी ॥
पितुर् वचनम् आज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ॥
सा हैमं रथम् आस्थाय स्थविरैः सचिवैर् वृता ॥
तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम् अह ॥
मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् ॥
वनानि क्रमशस् तात सर्वाण्य् एवाभ्यगच्छत ॥
एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा ॥
कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह ॥

Transliteration (IAST)

rājovāca
putri pradānakālas te na ca kaś cid vṛṇoti mām ||
svayam anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśam ātmanaḥ ||
prārthitaḥ puruṣo yaś ca sa nivedyas tvayā mama ||
vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam ||
śrutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ ||
tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu ||
apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ ||
mṛte bhartari putraś ca vācyo mātur arakṣitā ||
idaṃ me vacanaṃ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara ||
devatānāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃś ca mantriṇaḥ ||
vyādideśānuyātraṃ ca gamyatām ity acodayat ||
sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī ||
pitur vacanam ājñāya nirjagāmāvicāritam ||
sā haimaṃ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vṛtā ||
tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagām aha ||
mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam ||
vanāni kramaśas tāta sarvāṇy evābhyagacchata ||
evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā ||
kurvatī dvijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagāma ha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

राजोवाच पुत्रि प्रदानकालस् ते न च कश् चिद् वृणोति माम् ॥ स्वयम् अन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशम् आत्मनः ॥ प्रार्थितः पुरुषो यश् च स निवेद्यस् त्वया मम ॥ विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ॥ श्रुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं द्विजातिभिः ॥ तथा त्वम् अपि कल्याणि गदतो मे वचः शृणु ॥ अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश् चानुपयन् पतिः ॥ मृते भर्तरि पुत्रश् च वाच्यो मातुर् अरक्षिता ॥ इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुर् अन्वेषणे त्वर ॥ देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश् च मन्त्रिणः ॥ व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यताम् इत्य् अचोदयत् ॥ साभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी ॥ पितुर् वचनम् आज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ॥ सा हैमं रथम् आस्थाय स्थविरैः सचिवैर् वृता ॥ तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम् अह ॥ मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् ॥ वनानि क्रमशस् तात सर्वाण्य् एवाभ्यगच्छत ॥ एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा ॥ कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह ॥rājovāca putri pradānakālas te na ca kaś cid vṛṇoti mām || svayam anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśam ātmanaḥ || prārthitaḥ puruṣo yaś ca sa nivedyas tvayā mama || vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam || śrutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ || tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu || apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ || mṛte bhartari putraś ca vācyo mātur arakṣitā || idaṃ me vacanaṃ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara || devatānāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru || mārkaṇḍeya uvāca evam uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃś ca mantriṇaḥ || vyādideśānuyātraṃ ca gamyatām ity acodayat || sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī || pitur vacanam ājñāya nirjagāmāvicāritam || sā haimaṃ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vṛtā || tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagām aha || mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam || vanāni kramaśas tāta sarvāṇy evābhyagacchata || evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā || kurvatī dvijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagāma ha ||Царь говорит дочери, что пришло время выдавать ее, но никто не просит ее у него; пусть она сама найдет мужа, равного ей достоинствами, а затем сообщит отцу, и он, обдумав, отдаст ее; отец напоминает правило дхармы: порицаем отец, не выдающий дочь, муж, не приближающийся к жене, и сын, не защищающий мать после смерти мужа; пусть Савитри поспешит с поиском мужа, чтобы отец не стал порицаем перед богами; сказав это дочери и старым министрам, он велит сопровождать ее; Савитри кланяется отцу, смущенно принимает его слово, садится на золотую колесницу со старшими советниками, посещает прекрасные тапованы царственных риши, кланяется почтенным старшим, обходит леса и тиртхи, раздавая богатство лучшим дваждырожденным.

Translation

Царь сказал дочери: «Дочь, пришло время выдавать тебя, но никто не просит тебя у меня. Сама найди мужа, равного тебе достоинствами. О том, кого выберешь, сообщи мне; я обдумаю и отдам тебя. В дхарма-шастре я слышал: порицаем отец, не выдающий дочь; порицаем муж, не приближающийся к жене; порицаем сын, не защищающий мать после смерти мужа. Услышав мое слово, поспеши искать мужа и сделай так, чтобы я не стал порицаем перед богами». Сказав это дочери, он велел старым министрам сопровождать ее. Савитри поклонилась ногам отца и, словно смущенная, без промедления приняла его слово. На золотой колеснице, окруженная старшими советниками, она отправилась в прекрасные тапованы царственных риши. Там она кланялась почтенным старшим, обходила леса и тиртхи и раздавала богатство лучшим дваждырожденным».

Commentary

Ашвапати дает дочери свободу выбора внутри дхармы. Это не отказ от отцовского долга, а доверие к ее зрелости и чистоте разума.

Version

04163dde7a9b · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC