Mahabharata 3.280.9-18

Devanāgarī

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ ॥
दुःखान्वितायास् तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर् व्यत्यवर्तत ॥
अद्य तद् दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् ॥
युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः ॥
ततः सर्वान् द्विजान् वृद्धाञ् श्वश्रूं श्वशुरम् एव च ॥
अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर् नियता स्थिता ॥
अवैधव्याशिषस् ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः ॥
ऊचुस् तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥
एवम् अस्त्व् इति सावित्री ध्यानयोगपरायणा ॥
मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात् तपस्विनाम् ॥
तं कालं च मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा ॥
यथोक्तं नारदवचश् चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥
ततस् तु श्वश्रूश्वशुराव् ऊचतुस् तां नृपात्मजाम् ॥
एकान्तस्थम् इदं वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥
श्वशुराव् ऊचतुः
व्रतो यथोपदिष्टो ऽयं यथावत् पारितस् त्वया ॥
आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥
सावित्र्य् उवाच
अस्तं गते मयादित्ये भोक्तव्यं कृतकामया ॥
एष मे हृदि संकल्पः समयश् च कृतो मया ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति ॥
स्कन्धे परशुम् आदाय सत्यवान् प्रस्थितो वनम् ॥

Transliteration (IAST)

śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha ||
duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata ||
adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam ||
yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ ||
tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñ śvaśrūṃ śvaśuram eva ca ||
abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā ||
avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ ||
ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ ||
evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā ||
manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām ||
taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā ||
yathoktaṃ nāradavacaś cintayantī suduḥkhitā ||
tatas tu śvaśrūśvaśurāv ūcatus tāṃ nṛpātmajām ||
ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama ||
śvaśurāv ūcatuḥ
vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā ||
āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram ||
sāvitry uvāca
astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā ||
eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaś ca kṛto mayā ||
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati ||
skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ ॥ दुःखान्वितायास् तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर् व्यत्यवर्तत ॥ अद्य तद् दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् ॥ युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः ॥ ततः सर्वान् द्विजान् वृद्धाञ् श्वश्रूं श्वशुरम् एव च ॥ अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर् नियता स्थिता ॥ अवैधव्याशिषस् ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः ॥ ऊचुस् तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ एवम् अस्त्व् इति सावित्री ध्यानयोगपरायणा ॥ मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात् तपस्विनाम् ॥ तं कालं च मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा ॥ यथोक्तं नारदवचश् चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥ ततस् तु श्वश्रूश्वशुराव् ऊचतुस् तां नृपात्मजाम् ॥ एकान्तस्थम् इदं वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ श्वशुराव् ऊचतुः व्रतो यथोपदिष्टो ऽयं यथावत् पारितस् त्वया ॥ आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥ सावित्र्य् उवाच अस्तं गते मयादित्ये भोक्तव्यं कृतकामया ॥ एष मे हृदि संकल्पः समयश् च कृतो मया ॥ मार्कण्डेय उवाच एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति ॥ स्कन्धे परशुम् आदाय सत्यवान् प्रस्थितो वनम् ॥śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha || duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata || adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam || yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ || tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñ śvaśrūṃ śvaśuram eva ca || abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā || avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ || ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ || evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā || manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām || taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā || yathoktaṃ nāradavacaś cintayantī suduḥkhitā || tatas tu śvaśrūśvaśurāv ūcatus tāṃ nṛpātmajām || ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama || śvaśurāv ūcatuḥ vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā || āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram || sāvitry uvāca astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā || eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaś ca kṛto mayā || mārkaṇḍeya uvāca evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati || skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam ||Ночь перед смертью мужа проходит для Савитри, стоящей в скорби; на следующий день она совершает утренние обряды при восходе солнца, почитает огонь, кланяется старшим брахманам, свекрови и свекру и стоит с сложенными руками; тапасвины дают ей благие благословения не быть вдовой, и она, преданная сосредоточению, умом принимает их слова; она ждет время и миг, помня слово Нарады; свекор и свекровь с любовью говорят ей, что обет исполнен как предписано и пришло время пищи; Савитри отвечает, что по ее решению она будет есть после захода солнца; пока они говорят о пище, Сатьяван берет на плечо топор и отправляется в лес.

Translation

Ночь перед смертью мужа прошла для Савитри, стоящей в скорби. На следующий день она совершила утренние обряды при восходе солнца, почитала огонь, поклонилась старшим брахманам, свекрови и свекру и стояла со сложенными руками. Тапасвины дали ей благие благословения не быть вдовой, и она, преданная сосредоточению, умом приняла их слова. Она ждала время и миг, помня слово Нарады. Свекор и свекровь с любовью сказали ей: «Обет исполнен как предписано. Настало время пищи; сделай то, что следует дальше». Савитри ответила: «Я буду есть после захода солнца: таково мое сердечное решение и установленный мной срок». Пока они говорили о пище, Сатьяван взял на плечо топор и отправился в лес».

Commentary

Благословение «не быть вдовой» звучит в самый опасный день. Савитри принимает его не как формальность, а как слово, за которое она будет держаться перед смертью.

Version

cb1fc2b16b5f · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC