Mahabharata 3.280.29-33

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
उभाभ्याम् अभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी ॥
सह भर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ॥
सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः ॥
मयूररवघुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ॥
नदीः पुण्यवहाश् चैव पुष्पितांश् च नगोत्तमान् ॥
सत्यवान् आह पश्येति सावित्रीं मधुराक्षरम् ॥
निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थम् अनिन्दिता ॥
मृतम् एव हि तं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ॥
अनुवर्तती तु भर्तारं जगाम मृदुगामिनी ॥
द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालम् अवेक्षती ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī ||
saha bhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā ||
sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ ||
mayūraravaghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā ||
nadīḥ puṇyavahāś caiva puṣpitāṃś ca nagottamān ||
satyavān āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣaram ||
nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvastham aninditā ||
mṛtam eva hi taṃ mene kāle munivacaḥ smaran ||
anuvartatī tu bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī ||
dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālam avekṣatī ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच उभाभ्याम् अभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी ॥ सह भर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ॥ सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः ॥ मयूररवघुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ॥ नदीः पुण्यवहाश् चैव पुष्पितांश् च नगोत्तमान् ॥ सत्यवान् आह पश्येति सावित्रीं मधुराक्षरम् ॥ निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थम् अनिन्दिता ॥ मृतम् एव हि तं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ॥ अनुवर्तती तु भर्तारं जगाम मृदुगामिनी ॥ द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालम् अवेक्षती ॥mārkaṇḍeya uvāca ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī || saha bhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā || sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ || mayūraravaghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā || nadīḥ puṇyavahāś caiva puṣpitāṃś ca nagottamān || satyavān āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣaram || nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvastham aninditā || mṛtam eva hi taṃ mene kāle munivacaḥ smaran || anuvartatī tu bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī || dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālam avekṣatī ||Получив разрешение от обоих, славная Савитри идет с мужем, словно улыбаясь, но с терзаемым сердцем; широкоглазая видит разные прекрасные леса, оглашаемые криками павлинов, святые реки и цветущие деревья; Сатьяван сладко говорит ей смотреть; безупречная, глядя на мужа во всех состояниях, считает его уже мертвым, помня срок и слово мудреца; следуя за мужем, мягко идущая Савитри идет, как бы разделив сердце надвое и ожидая тот час.

Translation

Получив разрешение от обоих, славная Савитри пошла с мужем, словно улыбаясь, но с терзаемым сердцем. Широкоглазая видела разные прекрасные леса, оглашаемые криками павлинов, святые реки и цветущие деревья. Сатьяван сладко говорил ей: «Смотри». Безупречная же, глядя на мужа во всех состояниях, считала его уже мертвым, помня срок и слово мудреца. Следуя за мужем, мягко идущая Савитри шла, как бы разделив сердце надвое и ожидая тот час».

Commentary

Красота леса и нежность Сатьявана усиливают трагическое ожидание. Савитри идет между видимой жизнью и знанием близкой смерти, не отступая ни от любви, ни от решимости.

Version

836afdef61ed · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC