Mahabharata 3.280.1-8

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदा चन ॥
प्राप्तः स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप ॥
गणयन्त्याश् च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते ॥
तद् वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ॥
चतुर्थे ऽहनि मर्तव्यम् इति संचिन्त्य भामिनी ॥
व्रतं त्रिरात्रम् उद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताभवत् ॥
तं श्रुत्वा नियमं दुःखं वध्वा दुःखान्वितो नृपः ॥
उत्थाय वाक्यं सावित्रीम् अब्रवीत् परिसान्त्वयन् ॥
अतितीव्रो ऽयम् आरम्भस् त्वयारब्धो नृपात्मजे ॥
तिसृणां वसतीनां हि स्थानं परमदुष्करम् ॥
सावित्र्य् उवाच
न कार्यस् तात संतापः पारयिष्याम्य् अहं व्रतम् ॥
व्यवसायकृतं हीदं व्यवसायश् च कारणम् ॥
द्युमत्सेन उवाच
व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथं चन ॥
पारयस्वेति वचनं युक्तम् अस्मद्विधो वदेत् ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः ॥
तिष्ठन्ती चापि सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadā cana ||
prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa ||
gaṇayantyāś ca sāvitryā divase divase gate ||
tad vākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ ||
caturthe 'hani martavyam iti saṃcintya bhāminī ||
vrataṃ trirātram uddiśya divārātraṃ sthitābhavat ||
taṃ śrutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvito nṛpaḥ ||
utthāya vākyaṃ sāvitrīm abravīt parisāntvayan ||
atitīvro 'yam ārambhas tvayārabdho nṛpātmaje ||
tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi sthānaṃ paramaduṣkaram ||
sāvitry uvāca
na kāryas tāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmy ahaṃ vratam ||
vyavasāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaś ca kāraṇam ||
dyumatsena uvāca
vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃ cana ||
pārayasveti vacanaṃ yuktam asmadvidho vadet ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam uktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ ||
tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदा चन ॥ प्राप्तः स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप ॥ गणयन्त्याश् च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते ॥ तद् वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ॥ चतुर्थे ऽहनि मर्तव्यम् इति संचिन्त्य भामिनी ॥ व्रतं त्रिरात्रम् उद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताभवत् ॥ तं श्रुत्वा नियमं दुःखं वध्वा दुःखान्वितो नृपः ॥ उत्थाय वाक्यं सावित्रीम् अब्रवीत् परिसान्त्वयन् ॥ अतितीव्रो ऽयम् आरम्भस् त्वयारब्धो नृपात्मजे ॥ तिसृणां वसतीनां हि स्थानं परमदुष्करम् ॥ सावित्र्य् उवाच न कार्यस् तात संतापः पारयिष्याम्य् अहं व्रतम् ॥ व्यवसायकृतं हीदं व्यवसायश् च कारणम् ॥ द्युमत्सेन उवाच व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथं चन ॥ पारयस्वेति वचनं युक्तम् अस्मद्विधो वदेत् ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः ॥ तिष्ठन्ती चापि सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते ॥mārkaṇḍeya uvāca tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadā cana || prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa || gaṇayantyāś ca sāvitryā divase divase gate || tad vākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ || caturthe 'hani martavyam iti saṃcintya bhāminī || vrataṃ trirātram uddiśya divārātraṃ sthitābhavat || taṃ śrutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvito nṛpaḥ || utthāya vākyaṃ sāvitrīm abravīt parisāntvayan || atitīvro 'yam ārambhas tvayārabdho nṛpātmaje || tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi sthānaṃ paramaduṣkaram || sāvitry uvāca na kāryas tāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmy ahaṃ vratam || vyavasāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaś ca kāraṇam || dyumatsena uvāca vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃ cana || pārayasveti vacanaṃ yuktam asmadvidho vadet || mārkaṇḍeya uvāca evam uktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ || tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate ||Когда проходит много времени и приближается срок смерти Сатьявана, Савитри каждый день считает дни, и слово Нарады постоянно пребывает в ее сердце; поняв, что Сатьявану предстоит умереть на четвертый день, она принимает трехночный обет и стоит день и ночь; узнав о тяжелом обете невестки, Дьюматсена в печали встает и утешает ее: начинание слишком сурово, три ночи стоять очень трудно; Савитри отвечает, что не надо печалиться, она завершит обет, ведь он сделан решимостью, а решимость — причина; Дьюматсена говорит, что не может велеть ей нарушить обет, подобные ему должны сказать: заверши его; сказав это, он умолкает, а Савитри стоит, как деревянная.

Translation

Когда прошло много времени и приблизился срок смерти Сатьявана, Савитри каждый день считала дни, и слово Нарады постоянно пребывало в ее сердце. Поняв, что Сатьявану предстоит умереть на четвертый день, она приняла трехночный обет и стояла день и ночь. Узнав о тяжелом обете невестки, Дьюматсена в печали встал и стал утешать ее: «Это начинание слишком сурово, царевна; три ночи стоять чрезвычайно трудно». Савитри ответила: «Не печалься, отец. Я завершу обет, ведь он сделан решимостью, а решимость - причина». Дьюматсена сказал: «Я никак не могу сказать тебе: нарушь обет. Такому, как я, подобает сказать: заверши его». Сказав это, великодушный Дьюматсена умолк, а Савитри стояла, как деревянная».

Commentary

Савитри готовится не отчаянием, а обетом. Ее решимость соединяет знание будущей смерти с духовной собранностью.

Version

1078eac6e1e3 · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC