Mahabharata 3.281.1-18

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
अथ भार्यासहायः स फलान्य् आदाय वीर्यवान् ॥
कठिनं पूरयाम् आस ततः काष्ठान्य् अपाटयत् ॥
तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत ॥
व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ॥
सो ऽभिगम्य प्रियां भार्याम् उवाच श्रमपीडितः ॥
व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ॥
अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च ॥
अस्वस्थम् इव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ॥
शूलैर् इव शिरो विद्धम् इदं संलक्षयाम्य् अहम् ॥
तत् स्वप्तुम् इच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिर् अस्ति मे ॥
समासाद्याथ सावित्री भर्तारम् उपगूह्य च ॥
उत्सङ्गे ऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले ॥
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी ॥
तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ॥
मुहूर्ताद् इव चापश्यत् पुरुषं पीतवाससम् ॥
बद्धमौलिं वपुष्मन्तम् आदित्यसमतेजसम् ॥
श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम् ॥
स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तम् एव च ॥
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर् न्यस्य शनैः शिरः ॥
कृताञ्जलिर् उवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता ॥
दैवतं त्वाभिजानामि वपुर् एतद् ध्य् अमानुषम् ॥
कामया ब्रूहि मे देव कस् त्वं किं च चिकीर्षसि ॥
यम उवाच
पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोन्विता ॥
अतस् त्वाम् अभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ॥
अयं ते सत्यवान् भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः ॥
नेष्याम्य् एनम् अहं बद्ध्वा विद्ध्य् एतन् मे चिकीर्षितम् ॥
मार्कण्डेय उवाच
इत्य् उक्त्वा पितृराजस् तां भगवान् स्वं चिकीर्षितम् ॥
यथावत् सर्वम् आख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे ॥
अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागरः ॥
नार्हो मत्पुरुषैर् नेतुम् अतो ऽस्मि स्वयम् आगतः ॥
ततः सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशं गतम् ॥
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥
ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् ॥
निर्विचेष्टं शरीरं तद् बभूवाप्रियदर्शनम् ॥
यमस् तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः ॥
सावित्री चापि दुःखार्ता यमम् एवान्वगच्छत ॥
नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān ||
kaṭhinaṃ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat ||
tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata ||
vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā ||
so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ ||
vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā ||
aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca ||
asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi ||
śūlair iva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmy aham ||
tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me ||
samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca ||
utsaṅge 'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale ||
tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī ||
taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha ||
muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṃ pītavāsasam ||
baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam ||
śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham ||
sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca ||
taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ ||
kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayena pravepatā ||
daivataṃ tvābhijānāmi vapur etad dhy amānuṣam ||
kāmayā brūhi me deva kas tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi ||
yama uvāca
pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitā ||
atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam ||
ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ ||
neṣyāmy enam ahaṃ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam ||
mārkaṇḍeya uvāca
ity uktvā pitṛrājas tāṃ bhagavān svaṃ cikīrṣitam ||
yathāvat sarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame ||
ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ ||
nārho matpuruṣair netum ato 'smi svayam āgataḥ ||
tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam ||
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt ||
tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham ||
nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tad babhūvāpriyadarśanam ||
yamas tu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ ||
sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata ||
niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच अथ भार्यासहायः स फलान्य् आदाय वीर्यवान् ॥ कठिनं पूरयाम् आस ततः काष्ठान्य् अपाटयत् ॥ तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत ॥ व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ॥ सो ऽभिगम्य प्रियां भार्याम् उवाच श्रमपीडितः ॥ व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ॥ अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च ॥ अस्वस्थम् इव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ॥ शूलैर् इव शिरो विद्धम् इदं संलक्षयाम्य् अहम् ॥ तत् स्वप्तुम् इच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिर् अस्ति मे ॥ समासाद्याथ सावित्री भर्तारम् उपगूह्य च ॥ उत्सङ्गे ऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले ॥ ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी ॥ तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ॥ मुहूर्ताद् इव चापश्यत् पुरुषं पीतवाससम् ॥ बद्धमौलिं वपुष्मन्तम् आदित्यसमतेजसम् ॥ श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम् ॥ स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तम् एव च ॥ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर् न्यस्य शनैः शिरः ॥ कृताञ्जलिर् उवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता ॥ दैवतं त्वाभिजानामि वपुर् एतद् ध्य् अमानुषम् ॥ कामया ब्रूहि मे देव कस् त्वं किं च चिकीर्षसि ॥ यम उवाच पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोन्विता ॥ अतस् त्वाम् अभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ॥ अयं ते सत्यवान् भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः ॥ नेष्याम्य् एनम् अहं बद्ध्वा विद्ध्य् एतन् मे चिकीर्षितम् ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्य् उक्त्वा पितृराजस् तां भगवान् स्वं चिकीर्षितम् ॥ यथावत् सर्वम् आख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे ॥ अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागरः ॥ नार्हो मत्पुरुषैर् नेतुम् अतो ऽस्मि स्वयम् आगतः ॥ ततः सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशं गतम् ॥ अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥ ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् ॥ निर्विचेष्टं शरीरं तद् बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ यमस् तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ सावित्री चापि दुःखार्ता यमम् एवान्वगच्छत ॥ नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ॥mārkaṇḍeya uvāca atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān || kaṭhinaṃ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat || tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata || vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā || so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ || vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā || aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca || asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi || śūlair iva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmy aham || tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me || samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca || utsaṅge 'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale || tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī || taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha || muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṃ pītavāsasam || baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam || śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham || sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca || taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ || kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayena pravepatā || daivataṃ tvābhijānāmi vapur etad dhy amānuṣam || kāmayā brūhi me deva kas tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi || yama uvāca pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitā || atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam || ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ || neṣyāmy enam ahaṃ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam || mārkaṇḍeya uvāca ity uktvā pitṛrājas tāṃ bhagavān svaṃ cikīrṣitam || yathāvat sarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame || ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ || nārho matpuruṣair netum ato 'smi svayam āgataḥ || tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam || aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt || tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham || nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tad babhūvāpriyadarśanam || yamas tu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ || sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata || niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā ||Сатьяван с женой собирает плоды, наполняет корзину и рубит дрова; от труда у него выступает пот, начинается боль в голове, членах и сердце, и он просит Савитри дать ему уснуть; Савитри обнимает мужа, кладет его голову себе на колени и, вспоминая слово Нарады, отсчитывает миг, время и день; вскоре она видит возле Сатьявана страшного сияющего мужа в желтой одежде, с повязкой на голове, красными глазами и петлей в руке; она осторожно кладет голову мужа, встает с сложенными руками и спрашивает, кто этот нечеловеческий бог; Яма говорит, что обращается к ней, потому что она пативрата и наделена тапасом: Сатьяван, ее муж, исчерпал срок жизни, и он сам пришел забрать его, ибо такой праведный и прекрасный океан достоинств не должен быть взят обычными слугами; Яма извлекает из тела Сатьявана связанного петлей человека размером с большой палец, тело становится бездыханным и безжизненным, а Яма идет на юг; Савитри, совершенная обетом, страдающая, но великая и верная мужу, следует за ним.

Translation

Сатьяван вместе с женой собрал плоды, наполнил корзину и стал рубить дрова. От труда у него выступил пот, заболела голова, заныло сердце и тело. Он сказал Савитри: «Голова словно пронзена копьями; я хочу уснуть, стоять у меня нет сил». Савитри обняла мужа, положила его голову себе на колени и села на землю. Вспоминая слово Нарады, она отсчитывала миг, время и день. Вскоре она увидела возле Сатьявана страшного сияющего мужа в желтой одежде, с повязкой на голове, красными глазами и петлей в руке. Осторожно положив голову мужа, она встала с сложенными руками и спросила: «Я узнаю в тебе божество; облик твой нечеловеческий. Скажи, кто ты и что хочешь сделать?» Яма ответил: «Ты пативрата, Савитри, и наделена тапасом; поэтому я говорю с тобой. Твой муж Сатьяван, царский сын, исчерпал срок жизни. Я свяжу и уведу его. Он праведен, красив и океан достоинств; его не подобает вести моим слугам, потому я пришел сам». Яма извлек из тела Сатьявана связанного петлей человека размером с большой палец. Тело стало бездыханным, безжизненным и лишенным сияния. Яма, связав душу, пошел на юг, а Савитри, совершенная обетом, страдающая, но великая и верная мужу, последовала за ним».

Commentary

Савитри встречает смерть без истерики: она встает, узнает Яму и говорит с ним по дхарме. Ее верность не пассивна; она идет туда, куда уводят мужа.

Version

f2a744d12642 · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC