Mahabharata 3.281.80-99

Devanāgarī

सत्यवान् उवाच
शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्य् अङ्गानि लक्षये ॥
मातापितृभ्याम् इच्छामि संगमं त्वत्प्रसादजम् ॥
न कदा चिद् विकाले हि गतपूर्वो मयाश्रमः ॥
अनागतायां संध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम् ॥
दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतप्येते गुरू मम ॥
विचिनोति च मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः ॥
मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्याम् अहं पुरा ॥
उपालब्धः सुबहुशश् चिरेणागच्छसीति ह ॥
का त्व् अवस्था तयोर् अद्य मदर्थम् इति चिन्तये ॥
तयोर् अदृश्ये मयि च महद् दुःखं भविष्यति ॥
पुरा माम् ऊचतुश् चैव रात्राव् अस्रायमाणकौ ॥
भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ ॥
त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तम् अपि पुत्रक ॥
यावद् धरिष्यसे पुत्र तावन् नौ जीवितं ध्रुवम् ॥
वृद्धयोर् अन्धयोर् यष्टिस् त्वयि वंशः प्रतिष्ठितः ॥
त्वयि पिण्डश् च कीर्तिश् च संतानं चावयोर् इति ॥
माता वृद्धा पिता वृद्धस् तयोर् यष्टिर् अहं किल ॥
तौ रात्रौ माम् अपश्यन्तौ काम् अवस्थां गमिष्यतः ॥
निद्रायाश् चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम ॥
माता च संशयं प्राप्ता मत्कृते ऽनपकारिणी ॥
अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्राम् आपदम् आस्थितः ॥
मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥
व्यक्तम् आकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम ॥
एकैकम् अस्यां वेलायां पृच्छत्य् आश्रमवासिनम् ॥
नात्मानम् अनुशोचामि यथाहं पितरं शुभे ॥
भर्तारं चाप्य् अनुगतां मातरं परिदुर्बलाम् ॥
मत्कृतेन हि ताव् अद्य संतापं परम् एष्यतः ॥
जीवन्ताव् अनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह ॥
तयोः प्रियं मे कर्तव्यम् इति जीवामि चाप्य् अहम् ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्त्वा स धर्मात्मा गुरुवर्ती गुरुप्रियः ॥
उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सस्वरं प्ररुरोद ह ॥
ततो ऽब्रवीत् तथा दृष्ट्वा भर्तारं शोककर्शितम् ॥
प्रमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी ॥
यदि मे ऽस्ति तपस् तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि ॥
श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्यास् तु शर्वरी ॥
न स्मराम्य् उक्तपूर्वां वै स्वैरेष्व् अप्य् अनृतां गिरम् ॥
तेन सत्येन ताव् अद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम ॥
सत्यवान् उवाच
कामये दर्शनं पित्रोर् याहि सावित्रि माचिरम् ॥
पुरा मातुः पितुर् वापि यदि पश्यामि विप्रियम् ॥
न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानम् आलभे ॥
यदि धर्मे च ते बुद्धिर् मां चेज् जीवन्तम् इच्छसि ॥
मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छस्वाश्रमम् अन्तिकात् ॥

Transliteration (IAST)

satyavān uvāca
śirorujā nivṛttā me svasthāny aṅgāni lakṣaye ||
mātāpitṛbhyām icchāmi saṃgamaṃ tvatprasādajam ||
na kadā cid vikāle hi gatapūrvo mayāśramaḥ ||
anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām ||
divāpi mayi niṣkrānte saṃtapyete gurū mama ||
vicinoti ca māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ ||
mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyām ahaṃ purā ||
upālabdhaḥ subahuśaś cireṇāgacchasīti ha ||
kā tv avasthā tayor adya madartham iti cintaye ||
tayor adṛśye mayi ca mahad duḥkhaṃ bhaviṣyati ||
purā mām ūcatuś caiva rātrāv asrāyamāṇakau ||
bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau ||
tvayā hīnau na jīvāva muhūrtam api putraka ||
yāvad dhariṣyase putra tāvan nau jīvitaṃ dhruvam ||
vṛddhayor andhayor yaṣṭis tvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ ||
tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ cāvayor iti ||
mātā vṛddhā pitā vṛddhas tayor yaṣṭir ahaṃ kila ||
tau rātrau mām apaśyantau kām avasthāṃ gamiṣyataḥ ||
nidrāyāś cābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama ||
mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte 'napakāriṇī ||
ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrām āpadam āsthitaḥ ||
mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe ||
vyaktam ākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama ||
ekaikam asyāṃ velāyāṃ pṛcchaty āśramavāsinam ||
nātmānam anuśocāmi yathāhaṃ pitaraṃ śubhe ||
bhartāraṃ cāpy anugatāṃ mātaraṃ paridurbalām ||
matkṛtena hi tāv adya saṃtāpaṃ param eṣyataḥ ||
jīvantāv anujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha ||
tayoḥ priyaṃ me kartavyam iti jīvāmi cāpy aham ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam uktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥ ||
ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṃ praruroda ha ||
tato 'bravīt tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitam ||
pramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī ||
yadi me 'sti tapas taptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi ||
śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyās tu śarvarī ||
na smarāmy uktapūrvāṃ vai svaireṣv apy anṛtāṃ giram ||
tena satyena tāv adya dhriyetāṃ śvaśurau mama ||
satyavān uvāca
kāmaye darśanaṃ pitror yāhi sāvitri māciram ||
purā mātuḥ pitur vāpi yadi paśyāmi vipriyam ||
na jīviṣye varārohe satyenātmānam ālabhe ||
yadi dharme ca te buddhir māṃ cej jīvantam icchasi ||
mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchasvāśramam antikāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सत्यवान् उवाच शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्य् अङ्गानि लक्षये ॥ मातापितृभ्याम् इच्छामि संगमं त्वत्प्रसादजम् ॥ न कदा चिद् विकाले हि गतपूर्वो मयाश्रमः ॥ अनागतायां संध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम् ॥ दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतप्येते गुरू मम ॥ विचिनोति च मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः ॥ मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्याम् अहं पुरा ॥ उपालब्धः सुबहुशश् चिरेणागच्छसीति ह ॥ का त्व् अवस्था तयोर् अद्य मदर्थम् इति चिन्तये ॥ तयोर् अदृश्ये मयि च महद् दुःखं भविष्यति ॥ पुरा माम् ऊचतुश् चैव रात्राव् अस्रायमाणकौ ॥ भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ ॥ त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तम् अपि पुत्रक ॥ यावद् धरिष्यसे पुत्र तावन् नौ जीवितं ध्रुवम् ॥ वृद्धयोर् अन्धयोर् यष्टिस् त्वयि वंशः प्रतिष्ठितः ॥ त्वयि पिण्डश् च कीर्तिश् च संतानं चावयोर् इति ॥ माता वृद्धा पिता वृद्धस् तयोर् यष्टिर् अहं किल ॥ तौ रात्रौ माम् अपश्यन्तौ काम् अवस्थां गमिष्यतः ॥ निद्रायाश् चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम ॥ माता च संशयं प्राप्ता मत्कृते ऽनपकारिणी ॥ अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्राम् आपदम् आस्थितः ॥ मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥ व्यक्तम् आकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम ॥ एकैकम् अस्यां वेलायां पृच्छत्य् आश्रमवासिनम् ॥ नात्मानम् अनुशोचामि यथाहं पितरं शुभे ॥ भर्तारं चाप्य् अनुगतां मातरं परिदुर्बलाम् ॥ मत्कृतेन हि ताव् अद्य संतापं परम् एष्यतः ॥ जीवन्ताव् अनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह ॥ तयोः प्रियं मे कर्तव्यम् इति जीवामि चाप्य् अहम् ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्त्वा स धर्मात्मा गुरुवर्ती गुरुप्रियः ॥ उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सस्वरं प्ररुरोद ह ॥ ततो ऽब्रवीत् तथा दृष्ट्वा भर्तारं शोककर्शितम् ॥ प्रमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी ॥ यदि मे ऽस्ति तपस् तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि ॥ श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्यास् तु शर्वरी ॥ न स्मराम्य् उक्तपूर्वां वै स्वैरेष्व् अप्य् अनृतां गिरम् ॥ तेन सत्येन ताव् अद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम ॥ सत्यवान् उवाच कामये दर्शनं पित्रोर् याहि सावित्रि माचिरम् ॥ पुरा मातुः पितुर् वापि यदि पश्यामि विप्रियम् ॥ न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानम् आलभे ॥ यदि धर्मे च ते बुद्धिर् मां चेज् जीवन्तम् इच्छसि ॥ मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छस्वाश्रमम् अन्तिकात् ॥satyavān uvāca śirorujā nivṛttā me svasthāny aṅgāni lakṣaye || mātāpitṛbhyām icchāmi saṃgamaṃ tvatprasādajam || na kadā cid vikāle hi gatapūrvo mayāśramaḥ || anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām || divāpi mayi niṣkrānte saṃtapyete gurū mama || vicinoti ca māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ || mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyām ahaṃ purā || upālabdhaḥ subahuśaś cireṇāgacchasīti ha || kā tv avasthā tayor adya madartham iti cintaye || tayor adṛśye mayi ca mahad duḥkhaṃ bhaviṣyati || purā mām ūcatuś caiva rātrāv asrāyamāṇakau || bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau || tvayā hīnau na jīvāva muhūrtam api putraka || yāvad dhariṣyase putra tāvan nau jīvitaṃ dhruvam || vṛddhayor andhayor yaṣṭis tvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ || tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ cāvayor iti || mātā vṛddhā pitā vṛddhas tayor yaṣṭir ahaṃ kila || tau rātrau mām apaśyantau kām avasthāṃ gamiṣyataḥ || nidrāyāś cābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama || mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte 'napakāriṇī || ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrām āpadam āsthitaḥ || mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe || vyaktam ākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama || ekaikam asyāṃ velāyāṃ pṛcchaty āśramavāsinam || nātmānam anuśocāmi yathāhaṃ pitaraṃ śubhe || bhartāraṃ cāpy anugatāṃ mātaraṃ paridurbalām || matkṛtena hi tāv adya saṃtāpaṃ param eṣyataḥ || jīvantāv anujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha || tayoḥ priyaṃ me kartavyam iti jīvāmi cāpy aham || mārkaṇḍeya uvāca evam uktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥ || ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṃ praruroda ha || tato 'bravīt tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitam || pramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī || yadi me 'sti tapas taptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi || śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyās tu śarvarī || na smarāmy uktapūrvāṃ vai svaireṣv apy anṛtāṃ giram || tena satyena tāv adya dhriyetāṃ śvaśurau mama || satyavān uvāca kāmaye darśanaṃ pitror yāhi sāvitri māciram || purā mātuḥ pitur vāpi yadi paśyāmi vipriyam || na jīviṣye varārohe satyenātmānam ālabhe || yadi dharme ca te buddhir māṃ cej jīvantam icchasi || mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchasvāśramam antikāt ||Сатьяван говорит, что головная боль прошла, тело здорово, и по милости Савитри он хочет встретиться с родителями; он никогда не возвращался в ашрам поздно, мать удерживала его еще до вечерних сумерек, а родители страдали даже днем и отец искал его с жителями ашрама; родители прежде много упрекали его за поздний приход, говорили, что без него не проживут и мига, что пока он живет, их жизнь тверда, что в нем опора слепых стариков, пинда, слава и продолжение рода; он думает, что сегодня они будут в великом страдании, и больше скорбит об отце и слабой матери, последовавшей за мужем, чем о себе; ради него они испытают высшее мучение, а он живет, чтобы поддерживать их и делать им приятное; сказав так, праведный и любящий старших Сатьяван поднимает руки и громко плачет; Савитри вытирает слезы и произносит истину: если у нее есть тапас, дары и жертвы, если ночь благоприятна для свекрови, свекра и мужа, и если она не помнит, чтобы когда-либо даже в свободе сказала ложь, то этой истиной пусть ее свекры будут живы; Сатьяван просит ее идти скорее, потому что хочет увидеть родителей, и клянется, что не будет жить, если увидит с ними беду; если ее разум в дхарме и она хочет, чтобы он жил, пусть она сделает ему приятное и идет в ашрам.

Translation

Сатьяван сказал: «Головная боль прошла, тело мое здорово. По твоей милости я хочу встретиться с отцом и матерью. Никогда прежде я не приходил в ашрам поздно; еще до вечерних сумерек мать удерживала меня. Даже днем, когда я выходил, мои старшие страдали, и отец искал меня с жителями ашрама. Мать и отец, старые и очень печальные, часто говорили: “Без тебя мы не проживем и мига. Пока ты жив, сын, тверда и наша жизнь. В тебе опора слепых стариков, в тебе наш род, пинда и слава”. Что же с ними теперь, когда они не видят меня ночью? Не о себе я скорблю так, как об отце и о слабой матери, последовавшей за мужем. Ради меня они сегодня испытают высшее мучение. Я живу для того, чтобы поддерживать их и делать им приятное». Так праведный Сатьяван, любящий старших, поднял руки и громко заплакал. Савитри вытерла его слезы и сказала: «Если у меня есть тапас, если были дары и жертвы, пусть эта ночь будет благой для моей свекрови, свекра и мужа. Я не помню, чтобы когда-либо, даже в свободной речи, сказала ложь; этой истиной пусть сегодня живут мои свекры». Сатьяван сказал: «Я желаю увидеть родителей. Иди, Савитри, не медли. Если я увижу беду с матерью или отцом, я не буду жить, клянусь истиной. Если твой разум в дхарме и ты хочешь, чтобы я жил, если тебе нужно сделать мне приятное, пойдем скорее в ашрам».

Commentary

Сатьяван возвращается к жизни не с жаждой собственного счастья, а с тревогой о родителях. Его сыновняя дхарма созвучна верности Савитри.

Version

09e1d8f803fc · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC