Mahabharata 3.281.100-108

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
सावित्री तत उत्थाय केशान् संयम्य भामिनी ॥
पतिम् उत्थापयाम् आस बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥
उत्थाय सत्यवांश् चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना ॥
दिशः सर्वाः समालोक्य कठिने दृष्टिम् आदधे ॥
तम् उवाचाथ सावित्री श्वः फलानीह नेष्यसि ॥
योगक्षेमार्थम् एतत् ते नेष्यामि परशुं त्व् अहम् ॥
कृत्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम् ॥
गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशं पुनर् आगमत् ॥
वामे स्कन्धे तु वामोरूर् भर्तुर् बाहुं निवेश्य सा ॥
दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम मृदुगामिनी ॥
सत्यवान् उवाच
अभ्यासगमनाद् भीरु पन्थानो विदिता मम ॥
वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये ॥
आगतौ स्वः पथा येन फलान्य् अवचितानि च ॥
यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ॥
पलाशषण्डे चैतस्मिन् पन्था व्यावर्तते द्विधा ॥
तस्योत्तरेण यः पन्थास् तेन गच्छ त्वरस्व च ॥
स्वस्थो ऽस्मि बलवान् अस्मि दिदृक्षुः पितराव् उभौ ॥
मार्कण्डेय उवाच
ब्रुवन्न् एवं त्वरायुक्तः स प्रायाद् आश्रमं प्रति ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
sāvitrī tata utthāya keśān saṃyamya bhāminī ||
patim utthāpayām āsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai ||
utthāya satyavāṃś cāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā ||
diśaḥ sarvāḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭim ādadhe ||
tam uvācātha sāvitrī śvaḥ phalānīha neṣyasi ||
yogakṣemārtham etat te neṣyāmi paraśuṃ tv aham ||
kṛtvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam ||
gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśaṃ punar āgamat ||
vāme skandhe tu vāmorūr bhartur bāhuṃ niveśya sā ||
dakṣiṇena pariṣvajya jagāma mṛdugāminī ||
satyavān uvāca
abhyāsagamanād bhīru panthāno viditā mama ||
vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye ||
āgatau svaḥ pathā yena phalāny avacitāni ca ||
yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya ||
palāśaṣaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā ||
tasyottareṇa yaḥ panthās tena gaccha tvarasva ca ||
svastho 'smi balavān asmi didṛkṣuḥ pitarāv ubhau ||
mārkaṇḍeya uvāca
bruvann evaṃ tvarāyuktaḥ sa prāyād āśramaṃ prati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच सावित्री तत उत्थाय केशान् संयम्य भामिनी ॥ पतिम् उत्थापयाम् आस बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥ उत्थाय सत्यवांश् चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना ॥ दिशः सर्वाः समालोक्य कठिने दृष्टिम् आदधे ॥ तम् उवाचाथ सावित्री श्वः फलानीह नेष्यसि ॥ योगक्षेमार्थम् एतत् ते नेष्यामि परशुं त्व् अहम् ॥ कृत्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम् ॥ गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशं पुनर् आगमत् ॥ वामे स्कन्धे तु वामोरूर् भर्तुर् बाहुं निवेश्य सा ॥ दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम मृदुगामिनी ॥ सत्यवान् उवाच अभ्यासगमनाद् भीरु पन्थानो विदिता मम ॥ वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये ॥ आगतौ स्वः पथा येन फलान्य् अवचितानि च ॥ यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ॥ पलाशषण्डे चैतस्मिन् पन्था व्यावर्तते द्विधा ॥ तस्योत्तरेण यः पन्थास् तेन गच्छ त्वरस्व च ॥ स्वस्थो ऽस्मि बलवान् अस्मि दिदृक्षुः पितराव् उभौ ॥ मार्कण्डेय उवाच ब्रुवन्न् एवं त्वरायुक्तः स प्रायाद् आश्रमं प्रति ॥mārkaṇḍeya uvāca sāvitrī tata utthāya keśān saṃyamya bhāminī || patim utthāpayām āsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai || utthāya satyavāṃś cāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā || diśaḥ sarvāḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭim ādadhe || tam uvācātha sāvitrī śvaḥ phalānīha neṣyasi || yogakṣemārtham etat te neṣyāmi paraśuṃ tv aham || kṛtvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam || gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśaṃ punar āgamat || vāme skandhe tu vāmorūr bhartur bāhuṃ niveśya sā || dakṣiṇena pariṣvajya jagāma mṛdugāminī || satyavān uvāca abhyāsagamanād bhīru panthāno viditā mama || vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye || āgatau svaḥ pathā yena phalāny avacitāni ca || yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya || palāśaṣaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā || tasyottareṇa yaḥ panthās tena gaccha tvarasva ca || svastho 'smi balavān asmi didṛkṣuḥ pitarāv ubhau || mārkaṇḍeya uvāca bruvann evaṃ tvarāyuktaḥ sa prāyād āśramaṃ prati ||Савитри встает, связывает волосы, поднимает мужа, обхватив руками; Сатьяван встает, вытирает тело рукой, смотрит по сторонам и замечает корзину; Савитри говорит, что завтра он принесет плоды, а сегодня ради его благополучия она сама понесет топор; она делает ношу из корзины и подвешивает ее к ветви, берет топор мужа и возвращается к нему; положив его руку на свое левое плечо и обняв правой рукой, она идет мягким шагом; Сатьяван говорит, что от привычки знает дороги, а в просветах между деревьями видит лунный свет; они пришли тем путем, где собирали плоды, и должны идти назад, не сомневаясь; у заросли палаши дорога раздваивается, надо идти северной тропой и поспешить, потому что он здоров, силен и хочет видеть родителей; говоря так с поспешностью, он идет к ашраму.

Translation

Савитри встала, связала волосы и подняла мужа, обхватив его руками. Сатьяван встал, вытер тело рукой, посмотрел по сторонам и увидел корзину. Савитри сказала: «Завтра ты принесешь плоды отсюда. Ради твоего благополучия сегодня я понесу топор». Она сделала ношу из корзины, подвесила ее к ветви, взяла топор мужа и вернулась к нему. Положив его руку на свое левое плечо и обняв его правой рукой, она пошла мягким шагом. Сатьяван сказал: «От привычки я знаю дороги, а в просветах между деревьями вижу лунный свет. Мы пришли тем путем, где собирали плоды; иди назад, не сомневайся. У этой заросли палаши дорога раздваивается: иди северной тропой и поспеши. Я здоров, силен и хочу видеть обоих родителей». Говоря так с поспешностью, он пошел к ашраму».

Commentary

Савитри несет топор и поддерживает мужа: великая победа становится тихим возвращением домой. Дхарма проявляется и в космическом споре, и в простом шаге рядом.

Version

153b0df68ebd · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC