Mahabharata 3.281.19-32

Devanāgarī

यम उवाच
निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् ॥
कृतं भर्तुस् त्वयानृण्यं यावद् गम्यं गतं त्वया ॥
सावित्र्य् उवाच
यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति ॥
मयापि तत्र गन्तव्यम् एष धर्मः सनातनः ॥
तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद् व्रतेन च ॥
तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ॥
प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास् तत्त्वार्थदर्शिनः ॥
मित्रतां च पुरस्कृत्य किं चिद् वक्ष्यामि तच् छृणु ॥
नानात्मवन्तस् तु वने चरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च ॥
विज्ञानतो धर्मम् उदाहरन्ति; तस्मात् सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम् ॥
एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे स्म तं मार्गम् अनुप्रपन्नाः ॥
मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात् सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम् ॥
यम उवाच
निवर्त तुष्टो ऽस्मि तवानया गिरा; स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया ॥
वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरम् ॥
सावित्र्य् उवाच
च्युतः स्वराज्याद् वनवासम् आश्रितो; विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे ॥
स लब्धचक्षुर् बलवान् भवेन् नृपस्; तव प्रसादाज् ज्वलनार्कसंनिभः ॥
यम उवाच
ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरं; यथा त्वयोक्तं भविता च तत् तथा ॥
तवाध्वना ग्लानिम् इवोपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥
सावित्र्य् उवाच
कुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे; यतो हि भर्ता मम सा गतिर् ध्रुवा ॥
यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयश् च वचो निबोध मे ॥
सतां सकृत् संगतम् ईप्सितं परं; ततः परं मित्रम् इति प्रचक्षते ॥
न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत् समागमे ॥
यम उवाच
मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं; त्वयाहम् उक्तो वचनं हिताश्रयम् ॥
विना पुनः सत्यवतो ऽस्य जीवितं; वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ॥
सावित्र्य् उवाच
हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः; स्वम् एव राज्यं स लभेत पार्थिवः ॥
जह्यात् स्वधर्मं न च मे गुरुर् यथा; द्वितीयम् एतं वरयामि ते वरम् ॥
यम उवाच
स्वम् एव राज्यं प्रतिपत्स्यते ऽचिरान्; न च स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः ॥
कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥

Transliteration (IAST)

yama uvāca
nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam ||
kṛtaṃ bhartus tvayānṛṇyaṃ yāvad gamyaṃ gataṃ tvayā ||
sāvitry uvāca
yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati ||
mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||
tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca ||
tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ ||
prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhās tattvārthadarśinaḥ ||
mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu ||
nānātmavantas tu vane caranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca ||
vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam ||
ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ ||
mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam ||
yama uvāca
nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayā ||
varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvam anindite varam ||
sāvitry uvāca
cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame ||
sa labdhacakṣur balavān bhaven nṛpas; tava prasādāj jvalanārkasaṃnibhaḥ ||
yama uvāca
dadāni te sarvam anindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā ||
tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||
sāvitry uvāca
kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā ||
yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaś ca vaco nibodha me ||
satāṃ sakṛt saṃgatam īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate ||
na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame ||
yama uvāca
manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ; tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam ||
vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini ||
sāvitry uvāca
hṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ ||
jahyāt svadharmaṃ na ca me gurur yathā; dvitīyam etaṃ varayāmi te varam ||
yama uvāca
svam eva rājyaṃ pratipatsyate 'cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ ||
kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यम उवाच निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् ॥ कृतं भर्तुस् त्वयानृण्यं यावद् गम्यं गतं त्वया ॥ सावित्र्य् उवाच यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति ॥ मयापि तत्र गन्तव्यम् एष धर्मः सनातनः ॥ तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद् व्रतेन च ॥ तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ॥ प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास् तत्त्वार्थदर्शिनः ॥ मित्रतां च पुरस्कृत्य किं चिद् वक्ष्यामि तच् छृणु ॥ नानात्मवन्तस् तु वने चरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च ॥ विज्ञानतो धर्मम् उदाहरन्ति; तस्मात् सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम् ॥ एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे स्म तं मार्गम् अनुप्रपन्नाः ॥ मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात् सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम् ॥ यम उवाच निवर्त तुष्टो ऽस्मि तवानया गिरा; स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया ॥ वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरम् ॥ सावित्र्य् उवाच च्युतः स्वराज्याद् वनवासम् आश्रितो; विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे ॥ स लब्धचक्षुर् बलवान् भवेन् नृपस्; तव प्रसादाज् ज्वलनार्कसंनिभः ॥ यम उवाच ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरं; यथा त्वयोक्तं भविता च तत् तथा ॥ तवाध्वना ग्लानिम् इवोपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥ सावित्र्य् उवाच कुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे; यतो हि भर्ता मम सा गतिर् ध्रुवा ॥ यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयश् च वचो निबोध मे ॥ सतां सकृत् संगतम् ईप्सितं परं; ततः परं मित्रम् इति प्रचक्षते ॥ न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत् समागमे ॥ यम उवाच मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं; त्वयाहम् उक्तो वचनं हिताश्रयम् ॥ विना पुनः सत्यवतो ऽस्य जीवितं; वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ॥ सावित्र्य् उवाच हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः; स्वम् एव राज्यं स लभेत पार्थिवः ॥ जह्यात् स्वधर्मं न च मे गुरुर् यथा; द्वितीयम् एतं वरयामि ते वरम् ॥ यम उवाच स्वम् एव राज्यं प्रतिपत्स्यते ऽचिरान्; न च स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः ॥ कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥yama uvāca nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam || kṛtaṃ bhartus tvayānṛṇyaṃ yāvad gamyaṃ gataṃ tvayā || sāvitry uvāca yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati || mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca || tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ || prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhās tattvārthadarśinaḥ || mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu || nānātmavantas tu vane caranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca || vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam || ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ || mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam || yama uvāca nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayā || varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvam anindite varam || sāvitry uvāca cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame || sa labdhacakṣur balavān bhaven nṛpas; tava prasādāj jvalanārkasaṃnibhaḥ || yama uvāca dadāni te sarvam anindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā || tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet || sāvitry uvāca kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā || yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaś ca vaco nibodha me || satāṃ sakṛt saṃgatam īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate || na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame || yama uvāca manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ; tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam || vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini || sāvitry uvāca hṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ || jahyāt svadharmaṃ na ca me gurur yathā; dvitīyam etaṃ varayāmi te varam || yama uvāca svam eva rājyaṃ pratipatsyate 'cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ || kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||Yama tells Savitri to return and perform the funeral rites, for she has fulfilled her duty to her husband as far as she could walk; Savitri answers that wherever her husband is led or wherever he goes himself, there she too must go, for this is eternal dharma; through tapas, service to elders, love for her husband, her vow, and Yama's grace her path is not blocked; the wise say that seven steps make a friendship, and honoring that friendship she says: without inner steadiness one cannot truly live in the forest, in dharma, and in labor, the wise call dharma supreme, and the good walk a single path, wishing for neither a second nor a third; Yama, pleased, offers a boon besides the life of Satyavan; Savitri asks that her blind father-in-law, deprived of his kingdom and living in the forest, regain his sight and strength, shining like fire and sun; Yama grants the boon and asks her to return; Savitri says that near her husband there is no weariness, where her husband is, there is her path; she speaks again of meeting the good: a single encounter with them is desired above all, and it is never fruitless; Yama, pleased with her good and wise speech, offers a second boon; Savitri asks that her father-in-law regain his own kingdom and not abandon his dharma; Yama grants this too.

Translation

Yama said: "Return, Savitri. Perform the funeral rites for him. You have fulfilled your duty to your husband as far as you could walk." Savitri answered: "Wherever my husband is led, or wherever he goes himself, there I too must go: such is the eternal dharma. Through tapas, service to elders, love for my husband, my vow, and your grace, my path is not obstructed. The wise, who see the truth, say: seven steps make a friendship. Honoring this friendship, I will say a little. Without inner steadiness one cannot truly live in the forest, in dharma, or in labor; therefore the good call dharma supreme. The good hold that all of us walk the single path of dharma; do not wish for a second or a third." Yama said: "I am pleased with this speech of yours, well-formed in sound, word, and meaning. Choose a boon, other than the life of Satyavan." Savitri asked: "My father-in-law has lost his kingdom, lives in the forest, and has lost his sight. May he, by your grace, become sighted and strong again, radiant as fire and sun." Yama granted the boon and again told her to return. Savitri said: "Beside my husband, whence should there be weariness? Where my husband is, there is my path. Hear one more word from me: even a single meeting with the good is held to be the highest good; union with a good person is never fruitless." Yama, pleased with her good and wise speech, offered a second boon. Savitri asked that her father-in-law regain his own kingdom and not abandon his dharma. Yama granted this as well.

Commentary

Savitri does not ask first for herself. Her first boons restore sight, strength, kingdom, and dharma to her elders: love for her husband reveals itself as care for his whole house.

Version

6226c355142a · published Jul 16, 2026, 5:33:40 PM UTC

Available inRUEN