Mahabharata 3.281.19-32

Devanāgarī

यम उवाच
निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् ॥
कृतं भर्तुस् त्वयानृण्यं यावद् गम्यं गतं त्वया ॥
सावित्र्य् उवाच
यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति ॥
मयापि तत्र गन्तव्यम् एष धर्मः सनातनः ॥
तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद् व्रतेन च ॥
तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ॥
प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास् तत्त्वार्थदर्शिनः ॥
मित्रतां च पुरस्कृत्य किं चिद् वक्ष्यामि तच् छृणु ॥
नानात्मवन्तस् तु वने चरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च ॥
विज्ञानतो धर्मम् उदाहरन्ति; तस्मात् सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम् ॥
एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे स्म तं मार्गम् अनुप्रपन्नाः ॥
मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात् सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम् ॥
यम उवाच
निवर्त तुष्टो ऽस्मि तवानया गिरा; स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया ॥
वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरम् ॥
सावित्र्य् उवाच
च्युतः स्वराज्याद् वनवासम् आश्रितो; विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे ॥
स लब्धचक्षुर् बलवान् भवेन् नृपस्; तव प्रसादाज् ज्वलनार्कसंनिभः ॥
यम उवाच
ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरं; यथा त्वयोक्तं भविता च तत् तथा ॥
तवाध्वना ग्लानिम् इवोपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥
सावित्र्य् उवाच
कुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे; यतो हि भर्ता मम सा गतिर् ध्रुवा ॥
यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयश् च वचो निबोध मे ॥
सतां सकृत् संगतम् ईप्सितं परं; ततः परं मित्रम् इति प्रचक्षते ॥
न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत् समागमे ॥
यम उवाच
मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं; त्वयाहम् उक्तो वचनं हिताश्रयम् ॥
विना पुनः सत्यवतो ऽस्य जीवितं; वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ॥
सावित्र्य् उवाच
हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः; स्वम् एव राज्यं स लभेत पार्थिवः ॥
जह्यात् स्वधर्मं न च मे गुरुर् यथा; द्वितीयम् एतं वरयामि ते वरम् ॥
यम उवाच
स्वम् एव राज्यं प्रतिपत्स्यते ऽचिरान्; न च स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः ॥
कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥

Transliteration (IAST)

yama uvāca
nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam ||
kṛtaṃ bhartus tvayānṛṇyaṃ yāvad gamyaṃ gataṃ tvayā ||
sāvitry uvāca
yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati ||
mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||
tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca ||
tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ ||
prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhās tattvārthadarśinaḥ ||
mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu ||
nānātmavantas tu vane caranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca ||
vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam ||
ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ ||
mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam ||
yama uvāca
nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayā ||
varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvam anindite varam ||
sāvitry uvāca
cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame ||
sa labdhacakṣur balavān bhaven nṛpas; tava prasādāj jvalanārkasaṃnibhaḥ ||
yama uvāca
dadāni te sarvam anindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā ||
tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||
sāvitry uvāca
kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā ||
yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaś ca vaco nibodha me ||
satāṃ sakṛt saṃgatam īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate ||
na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame ||
yama uvāca
manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ; tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam ||
vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini ||
sāvitry uvāca
hṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ ||
jahyāt svadharmaṃ na ca me gurur yathā; dvitīyam etaṃ varayāmi te varam ||
yama uvāca
svam eva rājyaṃ pratipatsyate 'cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ ||
kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यम उवाच निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् ॥ कृतं भर्तुस् त्वयानृण्यं यावद् गम्यं गतं त्वया ॥ सावित्र्य् उवाच यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति ॥ मयापि तत्र गन्तव्यम् एष धर्मः सनातनः ॥ तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद् व्रतेन च ॥ तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ॥ प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास् तत्त्वार्थदर्शिनः ॥ मित्रतां च पुरस्कृत्य किं चिद् वक्ष्यामि तच् छृणु ॥ नानात्मवन्तस् तु वने चरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च ॥ विज्ञानतो धर्मम् उदाहरन्ति; तस्मात् सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम् ॥ एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे स्म तं मार्गम् अनुप्रपन्नाः ॥ मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात् सन्तो धर्मम् आहुः प्रधानम् ॥ यम उवाच निवर्त तुष्टो ऽस्मि तवानया गिरा; स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया ॥ वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरम् ॥ सावित्र्य् उवाच च्युतः स्वराज्याद् वनवासम् आश्रितो; विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे ॥ स लब्धचक्षुर् बलवान् भवेन् नृपस्; तव प्रसादाज् ज्वलनार्कसंनिभः ॥ यम उवाच ददानि ते सर्वम् अनिन्दिते वरं; यथा त्वयोक्तं भविता च तत् तथा ॥ तवाध्वना ग्लानिम् इवोपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥ सावित्र्य् उवाच कुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे; यतो हि भर्ता मम सा गतिर् ध्रुवा ॥ यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयश् च वचो निबोध मे ॥ सतां सकृत् संगतम् ईप्सितं परं; ततः परं मित्रम् इति प्रचक्षते ॥ न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत् समागमे ॥ यम उवाच मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं; त्वयाहम् उक्तो वचनं हिताश्रयम् ॥ विना पुनः सत्यवतो ऽस्य जीवितं; वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ॥ सावित्र्य् उवाच हृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः; स्वम् एव राज्यं स लभेत पार्थिवः ॥ जह्यात् स्वधर्मं न च मे गुरुर् यथा; द्वितीयम् एतं वरयामि ते वरम् ॥ यम उवाच स्वम् एव राज्यं प्रतिपत्स्यते ऽचिरान्; न च स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः ॥ कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ॥yama uvāca nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam || kṛtaṃ bhartus tvayānṛṇyaṃ yāvad gamyaṃ gataṃ tvayā || sāvitry uvāca yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati || mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca || tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ || prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhās tattvārthadarśinaḥ || mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu || nānātmavantas tu vane caranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca || vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam || ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ || mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam || yama uvāca nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayā || varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvam anindite varam || sāvitry uvāca cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame || sa labdhacakṣur balavān bhaven nṛpas; tava prasādāj jvalanārkasaṃnibhaḥ || yama uvāca dadāni te sarvam anindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā || tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet || sāvitry uvāca kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā || yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaś ca vaco nibodha me || satāṃ sakṛt saṃgatam īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate || na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame || yama uvāca manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ; tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam || vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini || sāvitry uvāca hṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ || jahyāt svadharmaṃ na ca me gurur yathā; dvitīyam etaṃ varayāmi te varam || yama uvāca svam eva rājyaṃ pratipatsyate 'cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ || kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||Яма велит Савитри вернуться и совершить посмертные обряды, потому что она исполнила долг перед мужем настолько, насколько могла идти; Савитри отвечает, что куда несут ее мужа или куда он идет сам, туда должна идти и она, ибо это вечная дхарма; благодаря тапасу, служению старшим, любви к мужу, обету и милости Ямы ее путь не задержан; мудрые говорят, что семь шагов создают дружбу, и, почитая эту дружбу, она говорит: без внутренней собранности нельзя истинно жить в лесу, дхарме и труде, мудрые называют дхарму главным, а добрые идут одним путем дхармы, не желая второго и третьего; Яма доволен ее речью и предлагает дар, кроме жизни Сатьявана; Савитри просит, чтобы ее ослепший свекор, лишенный царства и живущий в лесу, вновь обрел зрение и силу, сияя как огонь и солнце; Яма дает дар и просит ее вернуться; Савитри говорит, что рядом с мужем нет усталости, где муж, там ее путь; она снова говорит о встрече с добрыми: единственное общение с ними желанно, и оно не бывает бесплодным; Яма, довольный ее благой и разумной речью, предлагает второй дар; Савитри просит, чтобы ее свекор вновь получил свое царство и не оставил своей дхармы; Яма дает и это.

Translation

Яма сказал: «Вернись, Савитри. Соверши для него посмертные обряды. Ты исполнила долг перед мужем настолько, насколько могла идти». Савитри ответила: «Куда несут моего мужа или куда он идет сам, туда должна идти и я: такова вечная дхарма. Благодаря тапасу, служению старшим, любви к мужу, обету и твоей милости мой путь не прегражден. Мудрые, видящие истину, говорят: семь шагов создают дружбу. Почитая эту дружбу, я скажу немного. Без внутренней собранности нельзя истинно жить ни в лесу, ни в дхарме, ни в труде; поэтому добрые называют дхарму главным. Добрые считают, что одним путем дхармы все мы идем; не желай второго и третьего». Яма сказал: «Я доволен этой твоей речью, стройной по звукам, словам и смыслу. Выбери дар, кроме жизни Сатьявана». Савитри попросила: «Мой свекор лишился царства, живет в лесу и потерял зрение. Пусть он по твоей милости снова станет зрячим и сильным, сияющим как огонь и солнце». Яма дал дар и снова велел ей вернуться. Савитри сказала: «Рядом с мужем откуда усталость? Где мой муж, там мой путь. Услышь еще мое слово: встреча с добрыми даже однажды считается высшим благом; союз с добрым человеком не бывает бесплодным». Яма, довольный благой и разумной речью, предложил второй дар. Савитри попросила, чтобы ее свекор вновь получил свое царство и не оставил своей дхармы. Яма дал и это».

Commentary

Савитри не просит сперва для себя. Ее первые дары возвращают зрение, силу, царство и дхарму старшим: любовь к мужу раскрывается как забота о всем его доме.

Version

0a2a3dacd186 · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC