Mahabharata 3.281.44-59

Devanāgarī

सावित्र्य् उवाच
ममात्मजं सत्यवतस् तथौरसं; भवेद् उभाभ्याम् इह यत् कुलोद्वहम् ॥
शतं सुतानां बलवीर्यशालिनाम्; इदं चतुर्थं वरयामि ते वरम् ॥
यम उवाच
शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले ॥
परिश्रमस् ते न भवेन् नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस् त्वम् आगता ॥
सावित्र्य् उवाच
सतां सदा शाश्वती धर्मवृत्तिः; सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति ॥
सतां सद्भिर् नाफलः संगमो ऽस्ति; सद्भ्यो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः ॥
सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं; सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति ॥
सन्तो गतिर् भूतभव्यस्य राजन्; सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः ॥
आर्यजुष्टम् इदं वृत्तम् इति विज्ञाय शाश्वतम् ॥
सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम् ॥
न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो; न चाप्य् अर्थो नश्यति नापि मानः ॥
यस्माद् एतन् नियतं सत्सु नित्यं; तस्मात् सन्तो रक्षितारो भवन्ति ॥
यम उवाच
यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं; मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत् ॥
तथा तथा मे त्वयि भक्तिर् उत्तमा; वरं वृणीष्वाप्रतिमं यतव्रते ॥
सावित्र्य् उवाच
न ते ऽपवर्गः सुकृताद् विनाकृतस्; तथा यथान्येषु वरेषु मानद ॥
वरं वृणे जीवतु सत्यवान् अयं; यथा मृता ह्य् एवम् अहं विना पतिम् ॥
न कामये भर्तृविनाकृता सुखं; न कामये भर्तृविनाकृता दिवम् ॥
न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं; न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम् ॥
वरातिसर्गः शतपुत्रता मम; त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः ॥
वरं वृणे जीवतु सत्यवान् अयं; तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ॥
मार्कण्डेय उवाच
तथेत्य् उक्त्वा तु तान् पाशान् मुक्त्वा वैवस्वतो यमः ॥
धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीम् इदम् अब्रवीत् ॥
एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि ॥
अरोगस् तव नेयश् च सिद्धार्थश् च भविष्यति ॥
चतुर्वर्षशतं चायुस् त्वया सार्धम् अवाप्स्यति ॥
इष्ट्वा यज्ञैश् च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति ॥
त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ् जनयिष्यति ॥
ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः ॥
ख्यातास् त्वन्नामधेयाश् च भविष्यन्तीह शाश्वताः ॥
पितुश् च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि ॥
मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः ॥
भ्रातरस् ते भविष्यन्ति क्षत्रियास् त्रिदशोपमाः ॥
एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान् ॥
निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वम् एव भवनं ययौ ॥

Transliteration (IAST)

sāvitry uvāca
mamātmajaṃ satyavatas tathaurasaṃ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham ||
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinām; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varam ||
yama uvāca
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale ||
pariśramas te na bhaven nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā ||
sāvitry uvāca
satāṃ sadā śāśvatī dharmavṛttiḥ; santo na sīdanti na ca vyathanti ||
satāṃ sadbhir nāphalaḥ saṃgamo 'sti; sadbhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ ||
santo hi satyena nayanti sūryaṃ; santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti ||
santo gatir bhūtabhavyasya rājan; satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ ||
āryajuṣṭam idaṃ vṛttam iti vijñāya śāśvatam ||
santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām ||
na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho; na cāpy artho naśyati nāpi mānaḥ ||
yasmād etan niyataṃ satsu nityaṃ; tasmāt santo rakṣitāro bhavanti ||
yama uvāca
yathā yathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ; manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat ||
tathā tathā me tvayi bhaktir uttamā; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ yatavrate ||
sāvitry uvāca
na te 'pavargaḥ sukṛtād vinākṛtas; tathā yathānyeṣu vareṣu mānada ||
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; yathā mṛtā hy evam ahaṃ vinā patim ||
na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ; na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam ||
na kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ; na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum ||
varātisargaḥ śataputratā mama; tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ ||
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati ||
mārkaṇḍeya uvāca
tathety uktvā tu tān pāśān muktvā vaivasvato yamaḥ ||
dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīm idam abravīt ||
eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini ||
arogas tava neyaś ca siddhārthaś ca bhaviṣyati ||
caturvarṣaśataṃ cāyus tvayā sārdham avāpsyati ||
iṣṭvā yajñaiś ca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati ||
tvayi putraśataṃ caiva satyavāñ janayiṣyati ||
te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ ||
khyātās tvannāmadheyāś ca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ ||
pituś ca te putraśataṃ bhavitā tava mātari ||
mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ ||
bhrātaras te bhaviṣyanti kṣatriyās tridaśopamāḥ ||
evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān ||
nivartayitvā sāvitrīṃ svam eva bhavanaṃ yayau ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सावित्र्य् उवाच ममात्मजं सत्यवतस् तथौरसं; भवेद् उभाभ्याम् इह यत् कुलोद्वहम् ॥ शतं सुतानां बलवीर्यशालिनाम्; इदं चतुर्थं वरयामि ते वरम् ॥ यम उवाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले ॥ परिश्रमस् ते न भवेन् नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस् त्वम् आगता ॥ सावित्र्य् उवाच सतां सदा शाश्वती धर्मवृत्तिः; सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति ॥ सतां सद्भिर् नाफलः संगमो ऽस्ति; सद्भ्यो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः ॥ सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं; सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति ॥ सन्तो गतिर् भूतभव्यस्य राजन्; सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः ॥ आर्यजुष्टम् इदं वृत्तम् इति विज्ञाय शाश्वतम् ॥ सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम् ॥ न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो; न चाप्य् अर्थो नश्यति नापि मानः ॥ यस्माद् एतन् नियतं सत्सु नित्यं; तस्मात् सन्तो रक्षितारो भवन्ति ॥ यम उवाच यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं; मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत् ॥ तथा तथा मे त्वयि भक्तिर् उत्तमा; वरं वृणीष्वाप्रतिमं यतव्रते ॥ सावित्र्य् उवाच न ते ऽपवर्गः सुकृताद् विनाकृतस्; तथा यथान्येषु वरेषु मानद ॥ वरं वृणे जीवतु सत्यवान् अयं; यथा मृता ह्य् एवम् अहं विना पतिम् ॥ न कामये भर्तृविनाकृता सुखं; न कामये भर्तृविनाकृता दिवम् ॥ न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं; न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम् ॥ वरातिसर्गः शतपुत्रता मम; त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः ॥ वरं वृणे जीवतु सत्यवान् अयं; तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ॥ मार्कण्डेय उवाच तथेत्य् उक्त्वा तु तान् पाशान् मुक्त्वा वैवस्वतो यमः ॥ धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीम् इदम् अब्रवीत् ॥ एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि ॥ अरोगस् तव नेयश् च सिद्धार्थश् च भविष्यति ॥ चतुर्वर्षशतं चायुस् त्वया सार्धम् अवाप्स्यति ॥ इष्ट्वा यज्ञैश् च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति ॥ त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ् जनयिष्यति ॥ ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः ॥ ख्यातास् त्वन्नामधेयाश् च भविष्यन्तीह शाश्वताः ॥ पितुश् च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि ॥ मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः ॥ भ्रातरस् ते भविष्यन्ति क्षत्रियास् त्रिदशोपमाः ॥ एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान् ॥ निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वम् एव भवनं ययौ ॥sāvitry uvāca mamātmajaṃ satyavatas tathaurasaṃ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham || śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinām; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varam || yama uvāca śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale || pariśramas te na bhaven nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā || sāvitry uvāca satāṃ sadā śāśvatī dharmavṛttiḥ; santo na sīdanti na ca vyathanti || satāṃ sadbhir nāphalaḥ saṃgamo 'sti; sadbhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ || santo hi satyena nayanti sūryaṃ; santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti || santo gatir bhūtabhavyasya rājan; satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ || āryajuṣṭam idaṃ vṛttam iti vijñāya śāśvatam || santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām || na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho; na cāpy artho naśyati nāpi mānaḥ || yasmād etan niyataṃ satsu nityaṃ; tasmāt santo rakṣitāro bhavanti || yama uvāca yathā yathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ; manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat || tathā tathā me tvayi bhaktir uttamā; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ yatavrate || sāvitry uvāca na te 'pavargaḥ sukṛtād vinākṛtas; tathā yathānyeṣu vareṣu mānada || varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; yathā mṛtā hy evam ahaṃ vinā patim || na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ; na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam || na kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ; na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum || varātisargaḥ śataputratā mama; tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ || varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati || mārkaṇḍeya uvāca tathety uktvā tu tān pāśān muktvā vaivasvato yamaḥ || dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīm idam abravīt || eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini || arogas tava neyaś ca siddhārthaś ca bhaviṣyati || caturvarṣaśataṃ cāyus tvayā sārdham avāpsyati || iṣṭvā yajñaiś ca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati || tvayi putraśataṃ caiva satyavāñ janayiṣyati || te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ || khyātās tvannāmadheyāś ca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ || pituś ca te putraśataṃ bhavitā tava mātari || mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ || bhrātaras te bhaviṣyanti kṣatriyās tridaśopamāḥ || evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān || nivartayitvā sāvitrīṃ svam eva bhavanaṃ yayau ||Савитри просит четвертый дар: пусть у нее и Сатьявана родится сто сильных доблестных сыновей, продолжающих оба рода; Яма дарует сто сыновей, радующих ее, и снова велит вернуться; Савитри продолжает: вечный путь добрых — дхарма, добрые не падают и не скорбят, встреча добрых с добрыми не бывает бесплодной, добрые не ведут себя из страха; добрые истиной ведут солнце, тапасом держат землю, они путь прошлого и будущего и, находясь среди добрых, не гибнут; зная вечное поведение, почитаемое ариями, добрые делают благо другим, не ожидая ответа; милость добрых не тщетна, смысл и честь не гибнут, потому добрые становятся защитниками; Яма говорит, что чем больше она говорит слова, соединенные с дхармой, приятные уму и полные смысла, тем больше его высшая привязанность к ней; он велит выбрать несравненный дар; Савитри указывает, что в прежних дарах не было освобождения без доброго дела, и теперь просит: пусть Сатьяван живет, потому что без мужа она как мертвая; она не желает счастья, неба, Шри и жизни без мужа; Яма сам дал ей дар ста сыновей, а теперь уводит мужа, поэтому пусть Сатьяван живет, и слово Ямы будет истинным; Яма радостно отпускает петли, освобождает Сатьявана и обещает ему здоровье, успех, четыреста лет жизни с Савитри, славу через жертвоприношения, сто сыновей от Савитри, а также сто сыновей ее отцу в Малави; дав дары, Дхармараджа возвращает Савитри и уходит в свой дом.

Translation

Савитри попросила четвертый дар: «Пусть у меня и Сатьявана родится сто сильных и доблестных сыновей, продолжающих оба рода». Яма даровал это и снова велел ей вернуться. Но Савитри продолжала: «Вечен путь добрых - дхарма. Добрые не падают и не скорбят; встреча добрых с добрыми не бывает бесплодной; добрые не действуют из страха. Добрые истиной ведут солнце, тапасом держат землю, они путь прошлого и будущего. Зная вечное поведение, почитаемое ариями, добрые делают благо другим и не ожидают ответа. Милость добрых не тщетна; не гибнут ни смысл, ни честь. Поэтому добрые становятся защитниками». Яма сказал: «Чем больше ты говоришь слова, соединенные с дхармой, приятные уму и полные смысла, тем больше моя высшая привязанность к тебе. Выбери несравненный дар». Тогда Савитри сказала: «В прежних дарах у тебя не было освобождения от доброго дела. Теперь я выбираю: пусть этот Сатьяван живет. Без мужа я как мертвая. Я не желаю счастья без мужа, не желаю неба без мужа, не желаю Шри без мужа и не решаюсь жить без мужа. Ты сам даровал мне сто сыновей, а мой муж уводится тобой. Пусть Сатьяван живет, и твое слово будет истинным». Яма радостно отпустил петли и сказал: «Твой муж освобожден. Он будет здоров, успешен и проживет с тобой четыреста лет. Через жертвоприношения он обретет славу; от тебя у него родится сто сыновей. У твоего отца тоже родится сто сыновей в Малави». Дав дары, Дхармараджа вернул Савитри и ушел в свой дом».

Commentary

Кульминация строится на истине слова. Яма уже даровал Савитри сыновей от Сатьявана; значит, жизнь Сатьявана должна быть возвращена. Дхарма побеждает смерть самой логикой истины.

Version

45f751c33c6b · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC