Mahabharata 3.281.33-45

Devanāgarī

सावित्र्य् उवाच
प्रजास् त्वयेमा नियमेन संयता; नियम्य चैता नयसे न कामया ॥
अतो यमत्वं तव देव विश्रुतं; निबोध चेमां गिरम् ईरितां मया ॥
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ॥
अनुग्रहश् च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥
एवंप्रायश् च लोको ऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः ॥
सन्तस् त्व् एवाप्य् अमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ॥
यम उवाच
पिपासितस्येव यथा भवेत् पयस्; तथा त्वया वाक्यम् इदं समीरितम् ॥
विना पुनः सत्यवतो ऽस्य जीवितं; वरं वृणीष्वेह शुभे यद् इच्छसि ॥
सावित्र्य् उवाच
ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता; भवेत् पितुः पुत्रशतं ममौरसम् ॥
कुलस्य संतानकरं च यद् भवेत्; तृतीयम् एतं वरयामि ते वरम् ॥
यम उवाच
कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं; शतं सुतानां पितुर् अस्तु ते शुभे ॥
कृतेन कामेन नराधिपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस् त्वम् आगता ॥
सावित्र्य् उवाच
न दूरम् एतन् मम भर्तृसंनिधौ; मनो हि मे दूरतरं प्रधावति ॥
तथा व्रजन्न् एव गिरं समुद्यतां; मयोच्यमानां शृणु भूय एव च ॥
विवस्वतस् त्वं तनयः प्रतापवांस्; ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः ॥
शमेन धर्मेण च रञ्जिताः प्रजास्; ततस् तवेहेश्वर धर्मराजता ॥
आत्मन्य् अपि न विश्वासस् तावान् भवति सत्सु यः ॥
तस्मात् सत्सु विशेषेण सर्वः प्रणयम् इच्छति ॥
सौहृदात् सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते ॥
तस्मात् सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः ॥
यम उवाच
उदाहृतं ते वचनं यद् अङ्गने; शुभे न तादृक् त्वद् ऋते मया श्रुतम् ॥
अनेन तुष्टो ऽस्मि विनास्य जीवितं; वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च ॥
सावित्र्य् उवाच
ममात्मजं सत्यवतस् तथौरसं; भवेद् उभाभ्याम् इह यत् कुलोद्वहम् ॥
शतं सुतानां बलवीर्यशालिनाम्; इदं चतुर्थं वरयामि ते वरम् ॥
यम उवाच
शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले ॥
परिश्रमस् ते न भवेन् नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस् त्वम् आगता ॥

Transliteration (IAST)

sāvitry uvāca
prajās tvayemā niyamena saṃyatā; niyamya caitā nayase na kāmayā ||
ato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ; nibodha cemāṃ giram īritāṃ mayā ||
adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā ||
anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ ||
evaṃprāyaś ca loko 'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ ||
santas tv evāpy amitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate ||
yama uvāca
pipāsitasyeva yathā bhavet payas; tathā tvayā vākyam idaṃ samīritam ||
vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yad icchasi ||
sāvitry uvāca
mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā; bhavet pituḥ putraśataṃ mamaurasam ||
kulasya saṃtānakaraṃ ca yad bhavet; tṛtīyam etaṃ varayāmi te varam ||
yama uvāca
kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ; śataṃ sutānāṃ pitur astu te śubhe ||
kṛtena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā ||
sāvitry uvāca
na dūram etan mama bhartṛsaṃnidhau; mano hi me dūrataraṃ pradhāvati ||
tathā vrajann eva giraṃ samudyatāṃ; mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca ||
vivasvatas tvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃs; tato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ ||
śamena dharmeṇa ca rañjitāḥ prajās; tatas taveheśvara dharmarājatā ||
ātmany api na viśvāsas tāvān bhavati satsu yaḥ ||
tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayam icchati ||
sauhṛdāt sarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate ||
tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ ||
yama uvāca
udāhṛtaṃ te vacanaṃ yad aṅgane; śubhe na tādṛk tvad ṛte mayā śrutam ||
anena tuṣṭo 'smi vināsya jīvitaṃ; varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca ||
sāvitry uvāca
mamātmajaṃ satyavatas tathaurasaṃ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham ||
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinām; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varam ||
yama uvāca
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale ||
pariśramas te na bhaven nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सावित्र्य् उवाच प्रजास् त्वयेमा नियमेन संयता; नियम्य चैता नयसे न कामया ॥ अतो यमत्वं तव देव विश्रुतं; निबोध चेमां गिरम् ईरितां मया ॥ अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ॥ अनुग्रहश् च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥ एवंप्रायश् च लोको ऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः ॥ सन्तस् त्व् एवाप्य् अमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ॥ यम उवाच पिपासितस्येव यथा भवेत् पयस्; तथा त्वया वाक्यम् इदं समीरितम् ॥ विना पुनः सत्यवतो ऽस्य जीवितं; वरं वृणीष्वेह शुभे यद् इच्छसि ॥ सावित्र्य् उवाच ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता; भवेत् पितुः पुत्रशतं ममौरसम् ॥ कुलस्य संतानकरं च यद् भवेत्; तृतीयम् एतं वरयामि ते वरम् ॥ यम उवाच कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं; शतं सुतानां पितुर् अस्तु ते शुभे ॥ कृतेन कामेन नराधिपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस् त्वम् आगता ॥ सावित्र्य् उवाच न दूरम् एतन् मम भर्तृसंनिधौ; मनो हि मे दूरतरं प्रधावति ॥ तथा व्रजन्न् एव गिरं समुद्यतां; मयोच्यमानां शृणु भूय एव च ॥ विवस्वतस् त्वं तनयः प्रतापवांस्; ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः ॥ शमेन धर्मेण च रञ्जिताः प्रजास्; ततस् तवेहेश्वर धर्मराजता ॥ आत्मन्य् अपि न विश्वासस् तावान् भवति सत्सु यः ॥ तस्मात् सत्सु विशेषेण सर्वः प्रणयम् इच्छति ॥ सौहृदात् सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते ॥ तस्मात् सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः ॥ यम उवाच उदाहृतं ते वचनं यद् अङ्गने; शुभे न तादृक् त्वद् ऋते मया श्रुतम् ॥ अनेन तुष्टो ऽस्मि विनास्य जीवितं; वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च ॥ सावित्र्य् उवाच ममात्मजं सत्यवतस् तथौरसं; भवेद् उभाभ्याम् इह यत् कुलोद्वहम् ॥ शतं सुतानां बलवीर्यशालिनाम्; इदं चतुर्थं वरयामि ते वरम् ॥ यम उवाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले ॥ परिश्रमस् ते न भवेन् नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस् त्वम् आगता ॥sāvitry uvāca prajās tvayemā niyamena saṃyatā; niyamya caitā nayase na kāmayā || ato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ; nibodha cemāṃ giram īritāṃ mayā || adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā || anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ || evaṃprāyaś ca loko 'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ || santas tv evāpy amitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate || yama uvāca pipāsitasyeva yathā bhavet payas; tathā tvayā vākyam idaṃ samīritam || vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yad icchasi || sāvitry uvāca mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā; bhavet pituḥ putraśataṃ mamaurasam || kulasya saṃtānakaraṃ ca yad bhavet; tṛtīyam etaṃ varayāmi te varam || yama uvāca kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ; śataṃ sutānāṃ pitur astu te śubhe || kṛtena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā || sāvitry uvāca na dūram etan mama bhartṛsaṃnidhau; mano hi me dūrataraṃ pradhāvati || tathā vrajann eva giraṃ samudyatāṃ; mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca || vivasvatas tvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃs; tato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ || śamena dharmeṇa ca rañjitāḥ prajās; tatas taveheśvara dharmarājatā || ātmany api na viśvāsas tāvān bhavati satsu yaḥ || tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayam icchati || sauhṛdāt sarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate || tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ || yama uvāca udāhṛtaṃ te vacanaṃ yad aṅgane; śubhe na tādṛk tvad ṛte mayā śrutam || anena tuṣṭo 'smi vināsya jīvitaṃ; varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca || sāvitry uvāca mamātmajaṃ satyavatas tathaurasaṃ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham || śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinām; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varam || yama uvāca śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale || pariśramas te na bhaven nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā ||Савитри славит Яму: он удерживает существ правилом, ведет их не по прихоти, потому зовется Ямой; дхарма добрых — не причинять вреда существам делом, мыслью и словом, дарить милость и давать; люди обычно слабы, но добрые проявляют сострадание даже к врагам, пришедшим за помощью; Яма говорит, что ее слова подобны воде для жаждущего, и предлагает третий дар, кроме жизни Сатьявана; Савитри просит, чтобы ее бездетный отец, царь земли, получил сто родных сыновей, продолжающих род; Яма дарует отцу сто сияющих сыновей и снова просит ее вернуться; Савитри говорит, что рядом с мужем этот путь не далек, а ее ум бежит еще дальше; она называет Яму сыном Вивасвата, Вайвасватой, и Дхармараджей, потому что его подданные радуются его миру и дхарме; доверие к добрым больше, чем к самому себе, поэтому все ищут близости с ними; из дружелюбия ко всем существам рождается доверие; Яма говорит, что не слышал подобной речи ни от кого, кроме нее, и предлагает четвертый дар, кроме жизни Сатьявана.

Translation

Савитри сказала: «Ты удерживаешь эти существа правилом и ведешь их не по прихоти; потому, бог, ты известен как Яма. Не вредить существам делом, мыслью и словом, проявлять милость и давать - вечная дхарма добрых. Люди обычно слабы, но добрые проявляют сострадание даже к врагам, когда те приходят за помощью». Яма сказал: «Как вода для жаждущего, так прозвучало твое слово. Выбери здесь третий дар, кроме жизни Сатьявана». Савитри попросила: «Мой отец, царь земли, бездетен. Пусть у него родится сто родных сыновей, продолжающих род». Яма даровал это и снова велел ей вернуться. Савитри сказала: «Рядом с мужем этот путь для меня не далек; мой ум бежит еще дальше. Ты могучий сын Вивасвата, потому мудрые называют тебя Вайвасватой; ты радуешь подданных миром и дхармой, потому ты Дхармараджа. К добрым доверия больше, чем к самому себе, поэтому все желают близости с ними. Из дружелюбия ко всем существам рождается доверие, и потому люди особенно доверяют добрым». Яма сказал: «О прекрасная, подобной речи я не слышал ни от кого, кроме тебя. Ею я доволен. Выбери четвертый дар, кроме его жизни, и затем возвращайся».

Commentary

Савитри побеждает не хитростью в низком смысле, а речью, укорененной в дхарме. Она раскрывает Яме его же природу как Дхармараджи.

Version

3913d4788311 · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC