सावित्र्य् अपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च ॥
जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम् ॥
सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारम् उपसृत्योपगूह्य च ॥
उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमाव् उपविवेश ह ॥
संज्ञां च सत्यवांल् लब्ध्वा सावित्रीम् अभ्यभाषत ॥
प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनर् उदीक्ष्य वै ॥
सत्यवान् उवाच
सुचिरं बत सुप्तो ऽस्मि किमर्थं नावबोधितः ॥
क्व चासौ पुरुषः श्यामो यो ऽसौ मां संचकर्ष ह ॥
सावित्र्य् उवाच
सुचिरं बत सुप्तो ऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ ॥
गतः स भगवान् देवः प्रजासंयमनो यमः ॥
विश्रान्तो ऽसि महाभाग विनिद्रश् च नृपात्मज ॥
यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम् ॥
मार्कण्डेय उवाच
उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः ॥
दिशः सर्वा वनान्तांश् च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ॥
फलाहारो ऽस्मि निष्क्रान्तस् त्वया सह सुमध्यमे ॥
ततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत् ॥
शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरम् अशक्नुवन् ॥
तवोत्सङ्गे प्रसुप्तो ऽहम् इति सर्वं स्मरे शुभे ॥
त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः ॥
ततो ऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ॥
तद् यदि त्वं विजानासि किं तद् ब्रूहि सुमध्यमे ॥
स्वप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यम् एव तत् ॥
तम् उवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते ॥
श्वस् ते सर्वं यथावृत्तम् आख्यास्यामि नृपात्मज ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत ॥
विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश् च दिवाकरः ॥
नक्तंचराश् चरन्त्य् एते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः ॥
श्रूयन्ते पर्णशब्दाश् च मृगाणां चरतां वने ॥
एताः शिवा घोरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ॥
आस्थाय विरुवन्त्य् उग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम ॥
सत्यवान् उवाच
वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम् ॥
न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि ॥
सावित्र्य् उवाच
अस्मिन्न् अद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन् ॥
वायुना धम्यमानो ऽग्निर् दृश्यते ऽत्र क्व चित् क्व चित् ॥
ततो ऽग्निम् आनयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः ॥
काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापम् आत्मनः ॥
यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वाभिलक्षये ॥
न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने ॥
श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावो ऽनुमते तव ॥
वसावेह क्षपाम् एतां रुचितं यदि ते ऽनघ ॥
sāvitry api yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca ||
jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram ||
sā bhūmau prekṣya bhartāram upasṛtyopagūhya ca ||
utsaṅge śira āropya bhūmāv upaviveśa ha ||
saṃjñāṃ ca satyavāṃl labdhvā sāvitrīm abhyabhāṣata ||
proṣyāgata iva premṇā punaḥ punar udīkṣya vai ||
satyavān uvāca
suciraṃ bata supto 'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ ||
kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo 'sau māṃ saṃcakarṣa ha ||
sāvitry uvāca
suciraṃ bata supto 'si mamāṅke puruṣarṣabha ||
gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ ||
viśrānto 'si mahābhāga vinidraś ca nṛpātmaja ||
yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm ||
mārkaṇḍeya uvāca
upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ ||
diśaḥ sarvā vanāntāṃś ca nirīkṣyovāca satyavān ||
phalāhāro 'smi niṣkrāntas tvayā saha sumadhyame ||
tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujābhavat ||
śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciram aśaknuvan ||
tavotsaṅge prasupto 'ham iti sarvaṃ smare śubhe ||
tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥ ||
tato 'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam ||
tad yadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tad brūhi sumadhyame ||
svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyam eva tat ||
tam uvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate ||
śvas te sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāsyāmi nṛpātmaja ||
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata ||
vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaś ca divākaraḥ ||
naktaṃcarāś caranty ete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ ||
śrūyante parṇaśabdāś ca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane ||
etāḥ śivā ghoranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimām ||
āsthāya viruvanty ugrāḥ kampayantyo mano mama ||
satyavān uvāca
vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam ||
na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi ||
sāvitry uvāca
asminn adya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan ||
vāyunā dhamyamāno 'gnir dṛśyate 'tra kva cit kva cit ||
tato 'gnim ānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ ||
kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpam ātmanaḥ ||
yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvābhilakṣaye ||
na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane ||
śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo 'numate tava ||
vasāveha kṣapām etāṃ rucitaṃ yadi te 'nagha ||
When Yama had departed, Savitri, having regained her husband, came to where his lifeless body lay. She approached, embraced him, laid his head on her lap, and sat down on the ground. Satyavan came to his senses and, as if returning from far away, looked at her again and again with love: "How long I have slept! Why did you not wake me? Where is that dark man who was dragging me away?" Savitri answered: "You have slept long upon my lap, best of men. That god who restrains beings, Yama, has gone. You have rested and awakened, king's son; if you can, rise - the night is already deep." Satyavan recalled: he had gone out for fruit, then while cutting wood his head had ached, he had fallen asleep on her lap, and had seen a terrible darkness and a mighty man. "If you know, tell me: was it a dream or was it real?" Savitri said: "The night grows deeper. Tomorrow I will tell you everything as it happened. Rise, rise, blessings upon you; see your parents. The sun has set, the night is deep. Night-wandering creatures are abroad, leaves and beasts can be heard. In the south-western quarter jackals cry fearfully, and it troubles my heart." Satyavan said: "The forest is fearsome and wrapped in dense darkness. You will not recognize the path, and you will not be able to go." Savitri answered: "In this burnt forest a fire can be seen here and there in a dry tree. I will bring the fire and kindle a blaze. If you cannot walk and the path is hidden by darkness, let us spend the night here and go in the morning, when the forest is visible, if that pleases you."
f7ce48d7c536 · published Jul 16, 2026, 5:33:40 PM UTC
Available inRUENPage between verses with
After the great conversation with Yama, Savitri again speaks simply and with care. Victory over death does not cancel earthly tenderness: her husband must be raised, warmed, and a path found.