Mahabharata 3.281.60-79

Devanāgarī

सावित्र्य् अपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च ॥
जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम् ॥
सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारम् उपसृत्योपगूह्य च ॥
उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमाव् उपविवेश ह ॥
संज्ञां च सत्यवांल् लब्ध्वा सावित्रीम् अभ्यभाषत ॥
प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनर् उदीक्ष्य वै ॥
सत्यवान् उवाच
सुचिरं बत सुप्तो ऽस्मि किमर्थं नावबोधितः ॥
क्व चासौ पुरुषः श्यामो यो ऽसौ मां संचकर्ष ह ॥
सावित्र्य् उवाच
सुचिरं बत सुप्तो ऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ ॥
गतः स भगवान् देवः प्रजासंयमनो यमः ॥
विश्रान्तो ऽसि महाभाग विनिद्रश् च नृपात्मज ॥
यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम् ॥
मार्कण्डेय उवाच
उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः ॥
दिशः सर्वा वनान्तांश् च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ॥
फलाहारो ऽस्मि निष्क्रान्तस् त्वया सह सुमध्यमे ॥
ततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत् ॥
शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरम् अशक्नुवन् ॥
तवोत्सङ्गे प्रसुप्तो ऽहम् इति सर्वं स्मरे शुभे ॥
त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः ॥
ततो ऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ॥
तद् यदि त्वं विजानासि किं तद् ब्रूहि सुमध्यमे ॥
स्वप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यम् एव तत् ॥
तम् उवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते ॥
श्वस् ते सर्वं यथावृत्तम् आख्यास्यामि नृपात्मज ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत ॥
विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश् च दिवाकरः ॥
नक्तंचराश् चरन्त्य् एते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः ॥
श्रूयन्ते पर्णशब्दाश् च मृगाणां चरतां वने ॥
एताः शिवा घोरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ॥
आस्थाय विरुवन्त्य् उग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम ॥
सत्यवान् उवाच
वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम् ॥
न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि ॥
सावित्र्य् उवाच
अस्मिन्न् अद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन् ॥
वायुना धम्यमानो ऽग्निर् दृश्यते ऽत्र क्व चित् क्व चित् ॥
ततो ऽग्निम् आनयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः ॥
काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापम् आत्मनः ॥
यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वाभिलक्षये ॥
न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने ॥
श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावो ऽनुमते तव ॥
वसावेह क्षपाम् एतां रुचितं यदि ते ऽनघ ॥

Transliteration (IAST)

sāvitry api yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca ||
jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram ||
sā bhūmau prekṣya bhartāram upasṛtyopagūhya ca ||
utsaṅge śira āropya bhūmāv upaviveśa ha ||
saṃjñāṃ ca satyavāṃl labdhvā sāvitrīm abhyabhāṣata ||
proṣyāgata iva premṇā punaḥ punar udīkṣya vai ||
satyavān uvāca
suciraṃ bata supto 'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ ||
kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo 'sau māṃ saṃcakarṣa ha ||
sāvitry uvāca
suciraṃ bata supto 'si mamāṅke puruṣarṣabha ||
gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ ||
viśrānto 'si mahābhāga vinidraś ca nṛpātmaja ||
yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm ||
mārkaṇḍeya uvāca
upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ ||
diśaḥ sarvā vanāntāṃś ca nirīkṣyovāca satyavān ||
phalāhāro 'smi niṣkrāntas tvayā saha sumadhyame ||
tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujābhavat ||
śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciram aśaknuvan ||
tavotsaṅge prasupto 'ham iti sarvaṃ smare śubhe ||
tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥ ||
tato 'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam ||
tad yadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tad brūhi sumadhyame ||
svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyam eva tat ||
tam uvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate ||
śvas te sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāsyāmi nṛpātmaja ||
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata ||
vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaś ca divākaraḥ ||
naktaṃcarāś caranty ete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ ||
śrūyante parṇaśabdāś ca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane ||
etāḥ śivā ghoranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimām ||
āsthāya viruvanty ugrāḥ kampayantyo mano mama ||
satyavān uvāca
vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam ||
na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi ||
sāvitry uvāca
asminn adya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan ||
vāyunā dhamyamāno 'gnir dṛśyate 'tra kva cit kva cit ||
tato 'gnim ānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ ||
kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpam ātmanaḥ ||
yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvābhilakṣaye ||
na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane ||
śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo 'numate tava ||
vasāveha kṣapām etāṃ rucitaṃ yadi te 'nagha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सावित्र्य् अपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च ॥ जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम् ॥ सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारम् उपसृत्योपगूह्य च ॥ उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमाव् उपविवेश ह ॥ संज्ञां च सत्यवांल् लब्ध्वा सावित्रीम् अभ्यभाषत ॥ प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनर् उदीक्ष्य वै ॥ सत्यवान् उवाच सुचिरं बत सुप्तो ऽस्मि किमर्थं नावबोधितः ॥ क्व चासौ पुरुषः श्यामो यो ऽसौ मां संचकर्ष ह ॥ सावित्र्य् उवाच सुचिरं बत सुप्तो ऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ ॥ गतः स भगवान् देवः प्रजासंयमनो यमः ॥ विश्रान्तो ऽसि महाभाग विनिद्रश् च नृपात्मज ॥ यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम् ॥ मार्कण्डेय उवाच उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः ॥ दिशः सर्वा वनान्तांश् च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ॥ फलाहारो ऽस्मि निष्क्रान्तस् त्वया सह सुमध्यमे ॥ ततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत् ॥ शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरम् अशक्नुवन् ॥ तवोत्सङ्गे प्रसुप्तो ऽहम् इति सर्वं स्मरे शुभे ॥ त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः ॥ ततो ऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ॥ तद् यदि त्वं विजानासि किं तद् ब्रूहि सुमध्यमे ॥ स्वप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यम् एव तत् ॥ तम् उवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते ॥ श्वस् ते सर्वं यथावृत्तम् आख्यास्यामि नृपात्मज ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत ॥ विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश् च दिवाकरः ॥ नक्तंचराश् चरन्त्य् एते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः ॥ श्रूयन्ते पर्णशब्दाश् च मृगाणां चरतां वने ॥ एताः शिवा घोरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ॥ आस्थाय विरुवन्त्य् उग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम ॥ सत्यवान् उवाच वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम् ॥ न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि ॥ सावित्र्य् उवाच अस्मिन्न् अद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन् ॥ वायुना धम्यमानो ऽग्निर् दृश्यते ऽत्र क्व चित् क्व चित् ॥ ततो ऽग्निम् आनयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः ॥ काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापम् आत्मनः ॥ यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वाभिलक्षये ॥ न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने ॥ श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावो ऽनुमते तव ॥ वसावेह क्षपाम् एतां रुचितं यदि ते ऽनघ ॥sāvitry api yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca || jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram || sā bhūmau prekṣya bhartāram upasṛtyopagūhya ca || utsaṅge śira āropya bhūmāv upaviveśa ha || saṃjñāṃ ca satyavāṃl labdhvā sāvitrīm abhyabhāṣata || proṣyāgata iva premṇā punaḥ punar udīkṣya vai || satyavān uvāca suciraṃ bata supto 'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ || kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo 'sau māṃ saṃcakarṣa ha || sāvitry uvāca suciraṃ bata supto 'si mamāṅke puruṣarṣabha || gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ || viśrānto 'si mahābhāga vinidraś ca nṛpātmaja || yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm || mārkaṇḍeya uvāca upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ || diśaḥ sarvā vanāntāṃś ca nirīkṣyovāca satyavān || phalāhāro 'smi niṣkrāntas tvayā saha sumadhyame || tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujābhavat || śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciram aśaknuvan || tavotsaṅge prasupto 'ham iti sarvaṃ smare śubhe || tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥ || tato 'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam || tad yadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tad brūhi sumadhyame || svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyam eva tat || tam uvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate || śvas te sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāsyāmi nṛpātmaja || uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata || vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaś ca divākaraḥ || naktaṃcarāś caranty ete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ || śrūyante parṇaśabdāś ca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane || etāḥ śivā ghoranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimām || āsthāya viruvanty ugrāḥ kampayantyo mano mama || satyavān uvāca vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam || na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi || sāvitry uvāca asminn adya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan || vāyunā dhamyamāno 'gnir dṛśyate 'tra kva cit kva cit || tato 'gnim ānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ || kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpam ātmanaḥ || yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvābhilakṣaye || na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane || śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo 'numate tava || vasāveha kṣapām etāṃ rucitaṃ yadi te 'nagha ||Когда Яма уходит, Савитри, вернув мужа, приходит к его безжизненному телу, обнимает его, кладет голову себе на колени и садится на землю; Сатьяван приходит в сознание, с любовью снова и снова смотрит на Савитри, словно вернувшись издалека, и спрашивает, почему долго спал, почему она не разбудила его и где тот темный мужчина, который тащил его; Савитри отвечает, что он долго спал у нее на коленях, а бог Яма, сдерживающий существа, ушел; она просит его встать, если он отдохнул и может, потому что ночь глубока; Сатьяван вспоминает, что вышел за плодами, потом заболела голова при рубке дров, он уснул на ее коленях, увидел страшную тьму и мощного мужчину; он спрашивает, был ли это сон или правда; Савитри говорит, что ночь углубляется, а завтра она расскажет все как было; пусть он встанет и увидит родителей, ведь солнце зашло, ночь глубока, ходят ночные существа, слышны листья и звери, а в юго-западной стороне кричат страшные шакалы; Сатьяван говорит, что лес страшен и покрыт густой тьмой, она не узнает путь и не сможет идти; Савитри отвечает, что в сгоревшем лесу виден огонь в сухом дереве, она принесет огонь и разведет костер, если он не в силах идти; можно переночевать здесь и идти утром, если ему так угодно.

Translation

Когда Яма ушел, Савитри, вернув мужа, пришла туда, где лежало его безжизненное тело. Она подошла, обняла его, положила голову себе на колени и села на землю. Сатьяван пришел в сознание и, словно вернувшись издалека, с любовью снова и снова смотрел на нее: «Как долго я спал! Почему ты не разбудила меня? Где тот темный мужчина, который тащил меня?» Савитри ответила: «Ты долго спал у меня на коленях, лучший из людей. Тот бог, сдерживающий существа, Яма, ушел. Ты отдохнул и проснулся, царский сын; если можешь, встань, ночь уже глубока». Сатьяван вспоминал: он вышел за плодами, потом при рубке дров заболела голова, он уснул на ее коленях, увидел страшную тьму и мощного мужчину. «Если ты знаешь, скажи: был ли это сон или правда?» Савитри сказала: «Ночь углубляется. Завтра я расскажу тебе все как было. Встань, встань, благо тебе; увидь родителей. Солнце зашло, ночь глубока. Ходят ночные существа, слышны листья и звери. В юго-западной стороне страшно кричат шакалы, и это тревожит мое сердце». Сатьяван сказал: «Лес страшен и покрыт густой тьмой. Ты не узнаешь путь и не сможешь идти». Савитри ответила: «В этом сгоревшем лесу виден огонь в сухом дереве. Я принесу огонь и разведу костер. Если ты не можешь идти и путь скрыт тьмой, переночуем здесь и утром, когда лес будет виден, пойдем, если тебе так угодно».

Commentary

После великого разговора с Ямой Савитри снова говорит просто и заботливо. Победа над смертью не отменяет земной нежности: нужно поднять мужа, согреть, найти путь.

Version

c4c66f612ee3 · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC