Mahabharata 3.282.1-9

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
एतस्मिन्न् एव काले तु द्युमत्सेनो महावने ॥
लब्धचक्षुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्या सर्वं ददर्श ह ॥
स सर्वान् आश्रमान् गत्वा शैब्यया सह भार्यया ॥
पुत्रहेतोः पराम् आर्तिं जगाम मनुजर्षभ ॥
ताव् आश्रमान् नदीश् चैव वनानि च सरांसि च ॥
तांस् तान् देशान् विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ॥
श्रुत्वा शब्दं तु यत् किं चिद् उन्मुखौ सुतशङ्कया ॥
सावित्रीसहितो ऽभ्येति सत्यवान् इत्य् अधावताम् ॥
भिन्नैश् च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः ॥
कुशकण्टकविद्धाङ्गाव् उन्मत्ताव् इव धावतः ॥
ततो ऽभिसृत्य तैर् विप्रैः सर्वैर् आश्रमवासिभिः ॥
परिवार्य समाश्वास्य समानीतौ स्वम् आश्रमम् ॥
तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्धैस् तपोधनैः ॥
आश्वासितो विचित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः ॥
ततस् तौ पुनर् आश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया ॥
बाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदुःखितौ ॥
पुनर् उक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ ॥
हा पुत्र हा साध्वि वधूः क्वासि क्वासीत्य् अरोदताम् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
etasminn eva kāle tu dyumatseno mahāvane ||
labdhacakṣuḥ prasannātmā dṛṣṭyā sarvaṃ dadarśa ha ||
sa sarvān āśramān gatvā śaibyayā saha bhāryayā ||
putrahetoḥ parām ārtiṃ jagāma manujarṣabha ||
tāv āśramān nadīś caiva vanāni ca sarāṃsi ca ||
tāṃs tān deśān vicinvantau dampatī parijagmatuḥ ||
śrutvā śabdaṃ tu yat kiṃ cid unmukhau sutaśaṅkayā ||
sāvitrīsahito 'bhyeti satyavān ity adhāvatām ||
bhinnaiś ca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ ||
kuśakaṇṭakaviddhāṅgāv unmattāv iva dhāvataḥ ||
tato 'bhisṛtya tair vipraiḥ sarvair āśramavāsibhiḥ ||
parivārya samāśvāsya samānītau svam āśramam ||
tatra bhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhais tapodhanaiḥ ||
āśvāsito vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṃ kathāśrayaiḥ ||
tatas tau punar āśvastau vṛddhau putradidṛkṣayā ||
bālye vṛttāni putrasya smarantau bhṛśaduḥkhitau ||
punar uktvā ca karuṇāṃ vācaṃ tau śokakarśitau ||
hā putra hā sādhvi vadhūḥ kvāsi kvāsīty arodatām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच एतस्मिन्न् एव काले तु द्युमत्सेनो महावने ॥ लब्धचक्षुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्या सर्वं ददर्श ह ॥ स सर्वान् आश्रमान् गत्वा शैब्यया सह भार्यया ॥ पुत्रहेतोः पराम् आर्तिं जगाम मनुजर्षभ ॥ ताव् आश्रमान् नदीश् चैव वनानि च सरांसि च ॥ तांस् तान् देशान् विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ॥ श्रुत्वा शब्दं तु यत् किं चिद् उन्मुखौ सुतशङ्कया ॥ सावित्रीसहितो ऽभ्येति सत्यवान् इत्य् अधावताम् ॥ भिन्नैश् च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः ॥ कुशकण्टकविद्धाङ्गाव् उन्मत्ताव् इव धावतः ॥ ततो ऽभिसृत्य तैर् विप्रैः सर्वैर् आश्रमवासिभिः ॥ परिवार्य समाश्वास्य समानीतौ स्वम् आश्रमम् ॥ तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्धैस् तपोधनैः ॥ आश्वासितो विचित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः ॥ ततस् तौ पुनर् आश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया ॥ बाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदुःखितौ ॥ पुनर् उक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ ॥ हा पुत्र हा साध्वि वधूः क्वासि क्वासीत्य् अरोदताम् ॥mārkaṇḍeya uvāca etasminn eva kāle tu dyumatseno mahāvane || labdhacakṣuḥ prasannātmā dṛṣṭyā sarvaṃ dadarśa ha || sa sarvān āśramān gatvā śaibyayā saha bhāryayā || putrahetoḥ parām ārtiṃ jagāma manujarṣabha || tāv āśramān nadīś caiva vanāni ca sarāṃsi ca || tāṃs tān deśān vicinvantau dampatī parijagmatuḥ || śrutvā śabdaṃ tu yat kiṃ cid unmukhau sutaśaṅkayā || sāvitrīsahito 'bhyeti satyavān ity adhāvatām || bhinnaiś ca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ || kuśakaṇṭakaviddhāṅgāv unmattāv iva dhāvataḥ || tato 'bhisṛtya tair vipraiḥ sarvair āśramavāsibhiḥ || parivārya samāśvāsya samānītau svam āśramam || tatra bhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhais tapodhanaiḥ || āśvāsito vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṃ kathāśrayaiḥ || tatas tau punar āśvastau vṛddhau putradidṛkṣayā || bālye vṛttāni putrasya smarantau bhṛśaduḥkhitau || punar uktvā ca karuṇāṃ vācaṃ tau śokakarśitau || hā putra hā sādhvi vadhūḥ kvāsi kvāsīty arodatām ||В это самое время в великом лесу Дьюматсена обретает зрение и ясную душу, видит все вокруг; вместе с женой Шайбьей он, страдая из-за сына, обходит ашрамы, реки, леса, озера и разные места; услышав любой звук, они поднимают лица и бегут, думая, что идет Сатьяван с Савитри; их ноги разбиты, грубы, ранены, окровавлены и проколоты травой куша и колючками, они бегают как безумные; все брахманы, жители ашрама, догоняют их, окружают, утешают и приводят обратно; там старые тапасвины успокаивают Дьюматсену с женой разными рассуждениями и историями прежних царей; старики снова страдают, вспоминая детство сына, и плачут: «О сын, о добрая невестка, где вы?»

Translation

В это самое время в великом лесу Дьюматсена обрел зрение и ясной душой увидел все вокруг. Вместе с женой Шайбьей он, страдая из-за сына, обходил ашрамы, реки, леса, озера и разные места. Услышав любой звук, они поднимали лица и бежали, думая: «Сатьяван идет с Савитри». Их ноги были разбиты, грубы, ранены, окровавлены и проколоты травой куша и колючками; они бегали как безумные. Все брахманы, жители ашрама, догнали их, окружили, утешили и привели обратно. Там старые тапасвины успокаивали Дьюматсену с женой разными рассуждениями и историями прежних царей. Но старики, снова вспоминая детство сына, страдали и плакали: «О сын! О добрая невестка! Где вы, где вы?»

Commentary

Первый дар Ямы уже действует: Дьюматсена прозрел. Но зрение без сына только усиливает боль; дары дхармы должны соединиться в полноте.

Version

fc22bf76fe22 · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC