Mahabharata 3.282.21-35

Devanāgarī

ततो मुहूर्तात् सावित्री भर्त्रा सत्यवता सह ॥
आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह ॥
ब्राह्मणा ऊचुः
पुत्रेण संगतं त्वाद्य चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च ॥
सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं ते पृथिवीपते ॥
समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च ॥
चक्षुषश् चात्मनो लाभात् त्रिभिर् दिष्ट्या विवर्धसे ॥
सर्वैर् अस्माभिर् उक्तं यत् तथा तन् नात्र संशयः ॥
भूयो भूयश् च वृद्धिस् ते क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥
मार्कण्डेय उवाच
ततो ऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास् ते सर्व एव हि ॥
उपासां चक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम् ॥
शैब्या च सत्यवांश् चैव सावित्री चैकतः स्थिताः ॥
सर्वैस् तैर् अभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन् ॥
ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः ॥
जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर् नृपतेः सुतम् ॥
प्राग् एव नागतं कस्मात् सभार्येण त्वया विभो ॥
विरात्रे चागतं कस्मात् को ऽनुबन्धश् च ते ऽभवत् ॥
संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज ॥
नाकस्माद् इति जानीमस् तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि ॥
सत्यवान् उवाच
पित्राहम् अभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः ॥
अथ मे ऽभूच् छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः ॥
सुप्तश् चाहं वेदनया चिरम् इत्य् उपलक्षये ॥
तावत् कालं च न मया सुप्तपूर्वं कदा चन ॥
सर्वेषाम् एव भवतां संतापो मा भवेद् इति ॥
अतो विरात्रागमनं नान्यद् अस्तीह कारणम् ॥
गौतम उवाच
अकस्माच् चक्षुषः प्राप्तिर् द्युमत्सेनस्य ते पितुः ॥
नास्य त्वं कारणं वेत्थ सावित्री वक्तुम् अर्हति ॥
श्रोतुम् इच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम् ॥
त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीम् इव तेजसा ॥
त्वम् अत्र हेतुं जानीषे तस्मात् सत्यं निरुच्यताम् ॥
रहस्यं यदि ते नास्ति किं चिद् अत्र वदस्व नः ॥

Transliteration (IAST)

tato muhūrtāt sāvitrī bhartrā satyavatā saha ||
ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha ||
brāhmaṇā ūcuḥ
putreṇa saṃgataṃ tvādya cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya ca ||
sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ te pṛthivīpate ||
samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca ||
cakṣuṣaś cātmano lābhāt tribhir diṣṭyā vivardhase ||
sarvair asmābhir uktaṃ yat tathā tan nātra saṃśayaḥ ||
bhūyo bhūyaś ca vṛddhis te kṣipram eva bhaviṣyati ||
mārkaṇḍeya uvāca
tato 'gniṃ tatra saṃjvālya dvijās te sarva eva hi ||
upāsāṃ cakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim ||
śaibyā ca satyavāṃś caiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ ||
sarvais tair abhyanujñātā viśokāḥ samupāviśan ||
tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ ||
jātakautūhalāḥ pārtha papracchur nṛpateḥ sutam ||
prāg eva nāgataṃ kasmāt sabhāryeṇa tvayā vibho ||
virātre cāgataṃ kasmāt ko 'nubandhaś ca te 'bhavat ||
saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja ||
nākasmād iti jānīmas tat sarvaṃ vaktum arhasi ||
satyavān uvāca
pitrāham abhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ ||
atha me 'bhūc chiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ ||
suptaś cāhaṃ vedanayā ciram ity upalakṣaye ||
tāvat kālaṃ ca na mayā suptapūrvaṃ kadā cana ||
sarveṣām eva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhaved iti ||
ato virātrāgamanaṃ nānyad astīha kāraṇam ||
gautama uvāca
akasmāc cakṣuṣaḥ prāptir dyumatsenasya te pituḥ ||
nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vettha sāvitrī vaktum arhati ||
śrotum icchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram ||
tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīm iva tejasā ||
tvam atra hetuṃ jānīṣe tasmāt satyaṃ nirucyatām ||
rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃ cid atra vadasva naḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततो मुहूर्तात् सावित्री भर्त्रा सत्यवता सह ॥ आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह ॥ ब्राह्मणा ऊचुः पुत्रेण संगतं त्वाद्य चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च ॥ सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं ते पृथिवीपते ॥ समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च ॥ चक्षुषश् चात्मनो लाभात् त्रिभिर् दिष्ट्या विवर्धसे ॥ सर्वैर् अस्माभिर् उक्तं यत् तथा तन् नात्र संशयः ॥ भूयो भूयश् च वृद्धिस् ते क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ मार्कण्डेय उवाच ततो ऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास् ते सर्व एव हि ॥ उपासां चक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम् ॥ शैब्या च सत्यवांश् चैव सावित्री चैकतः स्थिताः ॥ सर्वैस् तैर् अभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन् ॥ ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः ॥ जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर् नृपतेः सुतम् ॥ प्राग् एव नागतं कस्मात् सभार्येण त्वया विभो ॥ विरात्रे चागतं कस्मात् को ऽनुबन्धश् च ते ऽभवत् ॥ संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज ॥ नाकस्माद् इति जानीमस् तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ सत्यवान् उवाच पित्राहम् अभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः ॥ अथ मे ऽभूच् छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः ॥ सुप्तश् चाहं वेदनया चिरम् इत्य् उपलक्षये ॥ तावत् कालं च न मया सुप्तपूर्वं कदा चन ॥ सर्वेषाम् एव भवतां संतापो मा भवेद् इति ॥ अतो विरात्रागमनं नान्यद् अस्तीह कारणम् ॥ गौतम उवाच अकस्माच् चक्षुषः प्राप्तिर् द्युमत्सेनस्य ते पितुः ॥ नास्य त्वं कारणं वेत्थ सावित्री वक्तुम् अर्हति ॥ श्रोतुम् इच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम् ॥ त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीम् इव तेजसा ॥ त्वम् अत्र हेतुं जानीषे तस्मात् सत्यं निरुच्यताम् ॥ रहस्यं यदि ते नास्ति किं चिद् अत्र वदस्व नः ॥tato muhūrtāt sāvitrī bhartrā satyavatā saha || ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha || brāhmaṇā ūcuḥ putreṇa saṃgataṃ tvādya cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya ca || sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ te pṛthivīpate || samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca || cakṣuṣaś cātmano lābhāt tribhir diṣṭyā vivardhase || sarvair asmābhir uktaṃ yat tathā tan nātra saṃśayaḥ || bhūyo bhūyaś ca vṛddhis te kṣipram eva bhaviṣyati || mārkaṇḍeya uvāca tato 'gniṃ tatra saṃjvālya dvijās te sarva eva hi || upāsāṃ cakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim || śaibyā ca satyavāṃś caiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ || sarvais tair abhyanujñātā viśokāḥ samupāviśan || tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ || jātakautūhalāḥ pārtha papracchur nṛpateḥ sutam || prāg eva nāgataṃ kasmāt sabhāryeṇa tvayā vibho || virātre cāgataṃ kasmāt ko 'nubandhaś ca te 'bhavat || saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja || nākasmād iti jānīmas tat sarvaṃ vaktum arhasi || satyavān uvāca pitrāham abhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ || atha me 'bhūc chiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ || suptaś cāhaṃ vedanayā ciram ity upalakṣaye || tāvat kālaṃ ca na mayā suptapūrvaṃ kadā cana || sarveṣām eva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhaved iti || ato virātrāgamanaṃ nānyad astīha kāraṇam || gautama uvāca akasmāc cakṣuṣaḥ prāptir dyumatsenasya te pituḥ || nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vettha sāvitrī vaktum arhati || śrotum icchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram || tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīm iva tejasā || tvam atra hetuṃ jānīṣe tasmāt satyaṃ nirucyatām || rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃ cid atra vadasva naḥ ||Через некоторое время Савитри с мужем Сатьяваном приходит ночью в ашрам; брахманы, увидев Дьюматсену вместе с сыном и вновь зрячим, спрашивают о его росте благополучия: встреча с сыном, вид Савитри и возвращение зрения — три причины радости, и сказанное ими точно исполнится, быстро придет еще больший рост; все дваждырожденные разжигают огонь и сидят вокруг царя; Шайбья, Сатьяван и Савитри, освобожденные от скорби, садятся рядом; лесные жители с любопытством спрашивают Сатьявана, почему он с женой не пришел раньше, почему вернулся ночью и что задержало его, ведь отец, мать и все они страдали; Сатьяван отвечает, что с разрешения отца ушел с Савитри, но во время рубки дров в лесу у него заболела голова, и он долго спал от боли, поэтому вернулся ночью; Гаутама говорит, что внезапного возвращения зрения Дьюматсены Сатьяван не знает, а Савитри знает высшее и низшее, сияет как богиня Савитри, и должна сказать правду, если это не тайна.

Translation

Через некоторое время Савитри с мужем Сатьяваном пришла ночью в ашрам. Брахманы, увидев Дьюматсену вместе с сыном и вновь зрячим, сказали: «Сегодня ты встретился с сыном, увидел Савитри и обрел собственное зрение; тремя этими дарами, царь, ты вырос в благополучии. Все, что мы сказали, таково и есть, сомнения нет; скоро твое благо возрастет еще больше». Все дваждырожденные разожгли огонь и сели вокруг царя. Шайбья, Сатьяван и Савитри, освобожденные от скорби, сели рядом. Лесные жители с любопытством спросили Сатьявана: «Почему ты с женой не пришел раньше? Почему вернулся ночью? Что задержало тебя? Отец, мать и все мы страдали; не без причины это случилось, расскажи все». Сатьяван ответил: «С разрешения отца я ушел с Савитри. Когда в лесу рубил дрова, у меня заболела голова. От боли я долго спал; никогда прежде я не спал так долго. Чтобы вы все не тревожились, мы вернулись ночью. Другой причины нет». Тогда Гаутама сказал: «Ты не знаешь причины внезапного возвращения зрения твоего отца. Савитри знает высшее и низшее; она сияет как сама Савитри. Она знает причину. Если у тебя нет тайны, скажи нам правду».

Commentary

Савитри не спешит прославлять себя. Ее подвиг раскрывается только тогда, когда старшие просят правду ради понимания случившегося.

Version

8eebc3050a1a · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC