Mahabharata 3.296.5-19

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततो युधिष्ठिरो राजा नकुलं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश ॥
पानीयम् अन्तिके पश्य वृक्षान् वाप्य् उदकाश्रयान् ॥
इमे हि भ्रातरः श्रान्तास् तव तात पिपासिताः ॥
नकुलस् तु तथेत्य् उक्त्वा शीघ्रम् आरुह्य पादपम् ॥
अब्रवीद् भ्रातरं ज्येष्ठम् अभिवीक्ष्य समन्ततः ॥
पश्यामि बहुलान् राजन् वृक्षान् उदकसंश्रयान् ॥
सारसानां च निर्ह्रादम् अत्रोदकम् असंशयम् ॥
ततो ऽब्रवीत् सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूर्णं पानीयम् आनय ॥
नकुलस् तु तथेत्य् उक्त्वा भ्रातुर् ज्येष्ठस्य शासनात् ॥
प्राद्रवद् यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत ॥
स दृष्ट्वा विमलं तोयं सारसैः परिवारितम् ॥
पातुकामस् ततो वाचम् अन्तरिक्षात् स शुश्रुवे ॥
मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥
प्रश्नान् उक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च ॥
अनादृत्य तु तद् वाक्यं नकुलः सुपिपासितः ॥
अपिबच् छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥
चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
अब्रवीद् भ्रातरं वीरं सहदेवम् अरिंदमम् ॥
भ्राता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः ॥
तं चैवानय सोदर्यं पानीयं च त्वम् आनय ॥
सहदेवस् तथेत्य् उक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत ॥
ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा ॥
भ्रातृशोकाभिसंतप्तस् तृषया च प्रपीडितः ॥
अभिदुद्राव पानीयं ततो वाग् अभ्यभाषत ॥
मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥
प्रश्नान् उक्त्वा यथाकामं ततः पिब हरस्व च ॥
अनादृत्य तु तद् वाक्यं सहदेवः पिपासितः ॥
अपिबच् छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tato yudhiṣṭhiro rājā nakulaṃ vākyam abravīt ||
āruhya vṛkṣaṃ mādreya nirīkṣasva diśo daśa ||
pānīyam antike paśya vṛkṣān vāpy udakāśrayān ||
ime hi bhrātaraḥ śrāntās tava tāta pipāsitāḥ ||
nakulas tu tathety uktvā śīghram āruhya pādapam ||
abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham abhivīkṣya samantataḥ ||
paśyāmi bahulān rājan vṛkṣān udakasaṃśrayān ||
sārasānāṃ ca nirhrādam atrodakam asaṃśayam ||
tato 'bravīt satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
gaccha saumya tataḥ śīghraṃ tūrṇaṃ pānīyam ānaya ||
nakulas tu tathety uktvā bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt ||
prādravad yatra pānīyaṃ śīghraṃ caivānvapadyata ||
sa dṛṣṭvā vimalaṃ toyaṃ sārasaiḥ parivāritam ||
pātukāmas tato vācam antarikṣāt sa śuśruve ||
mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ ||
praśnān uktvā tu mādreya tataḥ piba harasva ca ||
anādṛtya tu tad vākyaṃ nakulaḥ supipāsitaḥ ||
apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha ||
cirāyamāṇe nakule kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
abravīd bhrātaraṃ vīraṃ sahadevam ariṃdamam ||
bhrātā cirāyate tāta sahadeva tavāgrajaḥ ||
taṃ caivānaya sodaryaṃ pānīyaṃ ca tvam ānaya ||
sahadevas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata ||
dadarśa ca hataṃ bhūmau bhrātaraṃ nakulaṃ tadā ||
bhrātṛśokābhisaṃtaptas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ ||
abhidudrāva pānīyaṃ tato vāg abhyabhāṣata ||
mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ ||
praśnān uktvā yathākāmaṃ tataḥ piba harasva ca ||
anādṛtya tu tad vākyaṃ sahadevaḥ pipāsitaḥ ||
apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततो युधिष्ठिरो राजा नकुलं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश ॥ पानीयम् अन्तिके पश्य वृक्षान् वाप्य् उदकाश्रयान् ॥ इमे हि भ्रातरः श्रान्तास् तव तात पिपासिताः ॥ नकुलस् तु तथेत्य् उक्त्वा शीघ्रम् आरुह्य पादपम् ॥ अब्रवीद् भ्रातरं ज्येष्ठम् अभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ पश्यामि बहुलान् राजन् वृक्षान् उदकसंश्रयान् ॥ सारसानां च निर्ह्रादम् अत्रोदकम् असंशयम् ॥ ततो ऽब्रवीत् सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूर्णं पानीयम् आनय ॥ नकुलस् तु तथेत्य् उक्त्वा भ्रातुर् ज्येष्ठस्य शासनात् ॥ प्राद्रवद् यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत ॥ स दृष्ट्वा विमलं तोयं सारसैः परिवारितम् ॥ पातुकामस् ततो वाचम् अन्तरिक्षात् स शुश्रुवे ॥ मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥ प्रश्नान् उक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च ॥ अनादृत्य तु तद् वाक्यं नकुलः सुपिपासितः ॥ अपिबच् छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥ चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ अब्रवीद् भ्रातरं वीरं सहदेवम् अरिंदमम् ॥ भ्राता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः ॥ तं चैवानय सोदर्यं पानीयं च त्वम् आनय ॥ सहदेवस् तथेत्य् उक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत ॥ ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा ॥ भ्रातृशोकाभिसंतप्तस् तृषया च प्रपीडितः ॥ अभिदुद्राव पानीयं ततो वाग् अभ्यभाषत ॥ मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥ प्रश्नान् उक्त्वा यथाकामं ततः पिब हरस्व च ॥ अनादृत्य तु तद् वाक्यं सहदेवः पिपासितः ॥ अपिबच् छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह ॥vaiśaṃpāyana uvāca tato yudhiṣṭhiro rājā nakulaṃ vākyam abravīt || āruhya vṛkṣaṃ mādreya nirīkṣasva diśo daśa || pānīyam antike paśya vṛkṣān vāpy udakāśrayān || ime hi bhrātaraḥ śrāntās tava tāta pipāsitāḥ || nakulas tu tathety uktvā śīghram āruhya pādapam || abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham abhivīkṣya samantataḥ || paśyāmi bahulān rājan vṛkṣān udakasaṃśrayān || sārasānāṃ ca nirhrādam atrodakam asaṃśayam || tato 'bravīt satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || gaccha saumya tataḥ śīghraṃ tūrṇaṃ pānīyam ānaya || nakulas tu tathety uktvā bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt || prādravad yatra pānīyaṃ śīghraṃ caivānvapadyata || sa dṛṣṭvā vimalaṃ toyaṃ sārasaiḥ parivāritam || pātukāmas tato vācam antarikṣāt sa śuśruve || mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ || praśnān uktvā tu mādreya tataḥ piba harasva ca || anādṛtya tu tad vākyaṃ nakulaḥ supipāsitaḥ || apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha || cirāyamāṇe nakule kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || abravīd bhrātaraṃ vīraṃ sahadevam ariṃdamam || bhrātā cirāyate tāta sahadeva tavāgrajaḥ || taṃ caivānaya sodaryaṃ pānīyaṃ ca tvam ānaya || sahadevas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata || dadarśa ca hataṃ bhūmau bhrātaraṃ nakulaṃ tadā || bhrātṛśokābhisaṃtaptas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ || abhidudrāva pānīyaṃ tato vāg abhyabhāṣata || mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ || praśnān uktvā yathākāmaṃ tataḥ piba harasva ca || anādṛtya tu tad vākyaṃ sahadevaḥ pipāsitaḥ || apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha ||Юдхиштхира велит Накуле взобраться на дерево и посмотреть десять сторон, нет ли поблизости воды или деревьев у воды, потому что братья устали и хотят пить; Накула видит деревья у воды и слышит журавлей; Юдхиштхира посылает его быстро принести воду; Накула приходит к чистому озеру, окруженному журавлями, и хочет пить, но слышит голос из неба: не делай поспешности, это мое прежнее владение, ответь на вопросы, затем пей и бери воду; Накула, измученный жаждой, пренебрегает голосом, пьет холодную воду и падает; когда он задерживается, Юдхиштхира посылает Сахадеву привести брата и воду; Сахадева видит Накулу убитым, но от горя и жажды бежит к воде; тот же голос предупреждает его, но он не слушает, пьет и падает.

Translation

Юдхиштхира сказал Накуле: «Взберись на дерево, сын Мадри, и осмотри десять сторон. Посмотри, нет ли поблизости воды или деревьев у воды: эти братья устали и хотят пить». Накула быстро взобрался, посмотрел вокруг и сказал: «Вижу много деревьев у воды, царь, и слышу крики журавлей. Там без сомнения есть вода». Юдхиштхира послал его быстро принести воду. Накула пришел к чистому озеру, окруженному журавлями, и захотел пить, но услышал голос из неба: «Не делай поспешности, сын. Это мое прежнее владение. Ответь на вопросы, затем пей и бери воду». Накула, измученный жаждой, пренебрег голосом, выпил холодной воды и упал. Когда он задержался, Юдхиштхира послал Сахадеву: «Приведи брата и принеси воду». Сахадева увидел Накулу убитым, но от горя и жажды побежал к воде. Тот же голос предупредил его, но он не послушал, выпил и упал».

Commentary

Накула и Сахадева падают не от слабости, а от пренебрежения невидимым запретом. Жажда тела затмевает внимательность к голосу дхармы.

Version

faca9ad74eb4 · published Jun 18, 2026, 7:59:35 AM UTC