Mahabharata 3.296.32-43

Devanāgarī

अथाब्रवीद् भीमसेनं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
नकुलः सहदेवश् च बीभत्सुश् चापराजितः ॥
चिरं गतास् तोयहेतोर् न चागच्छन्ति भारत ॥
तांश् चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वम् आनय ॥
भीमसेनस् तथेत्य् उक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत ॥
यत्र ते पुरुषव्याघ्रा भ्रातरो ऽस्य निपातिताः ॥
तान् दृष्ट्वा दुःखितो भीमस् तृषया च प्रपीडितः ॥
अमन्यत महाबाहुः कर्म तद् यक्षरक्षसाम् ॥
स चिन्तयाम् आस तदा योद्धव्यं ध्रुवम् अद्य मे ॥
पास्यामि तावत् पानीयम् इति पार्थो वृकोदरः ॥
ततो ऽभ्यधावत् पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः ॥
यक्ष उवाच
मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥
प्रश्नान् उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तस् ततो भीमो यक्षेणामिततेजसा ॥
अविज्ञायैव तान् प्रश्नान् पीत्वैव निपपात ह ॥
ततः कुन्तीसुतो राजा विचिन्त्य पुरुषर्षभः ॥
समुत्थाय महाबाहुर् दह्यमानेन चेतसा ॥
अपेतजननिर्घोषं प्रविवेश महावनम् ॥
रुरुभिश् च वराहैश् च पक्षिभिश् च निषेवितम् ॥
नीलभास्वरवर्णैश् च पादपैर् उपशोभितम् ॥
भ्रमरैर् उपगीतं च पक्षिभिश् च महायशाः ॥
स गच्छन् कानने तस्मिन् हेमजालपरिष्कृतम् ॥
ददर्श तत् सरः श्रीमान् विश्वकर्मकृतं यथा ॥
उपेतं नलिनीजालैः सिन्धुवारैश् च वेतसैः ॥
केतकैः करवीरैश् च पिप्पलैश् चैव संवृतम् ॥
श्रमार्तस् तद् उपागम्य सरो दृष्ट्वाथ विस्मितः ॥

Transliteration (IAST)

athābravīd bhīmasenaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
nakulaḥ sahadevaś ca bībhatsuś cāparājitaḥ ||
ciraṃ gatās toyahetor na cāgacchanti bhārata ||
tāṃś caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya ||
bhīmasenas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata ||
yatra te puruṣavyāghrā bhrātaro 'sya nipātitāḥ ||
tān dṛṣṭvā duḥkhito bhīmas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ ||
amanyata mahābāhuḥ karma tad yakṣarakṣasām ||
sa cintayām āsa tadā yoddhavyaṃ dhruvam adya me ||
pāsyāmi tāvat pānīyam iti pārtho vṛkodaraḥ ||
tato 'bhyadhāvat pānīyaṃ pipāsuḥ puruṣarṣabhaḥ ||
yakṣa uvāca
mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ ||
praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tato bhīmo yakṣeṇāmitatejasā ||
avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha ||
tataḥ kuntīsuto rājā vicintya puruṣarṣabhaḥ ||
samutthāya mahābāhur dahyamānena cetasā ||
apetajananirghoṣaṃ praviveśa mahāvanam ||
rurubhiś ca varāhaiś ca pakṣibhiś ca niṣevitam ||
nīlabhāsvaravarṇaiś ca pādapair upaśobhitam ||
bhramarair upagītaṃ ca pakṣibhiś ca mahāyaśāḥ ||
sa gacchan kānane tasmin hemajālapariṣkṛtam ||
dadarśa tat saraḥ śrīmān viśvakarmakṛtaṃ yathā ||
upetaṃ nalinījālaiḥ sindhuvāraiś ca vetasaiḥ ||
ketakaiḥ karavīraiś ca pippalaiś caiva saṃvṛtam ||
śramārtas tad upāgamya saro dṛṣṭvātha vismitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अथाब्रवीद् भीमसेनं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ नकुलः सहदेवश् च बीभत्सुश् चापराजितः ॥ चिरं गतास् तोयहेतोर् न चागच्छन्ति भारत ॥ तांश् चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वम् आनय ॥ भीमसेनस् तथेत्य् उक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत ॥ यत्र ते पुरुषव्याघ्रा भ्रातरो ऽस्य निपातिताः ॥ तान् दृष्ट्वा दुःखितो भीमस् तृषया च प्रपीडितः ॥ अमन्यत महाबाहुः कर्म तद् यक्षरक्षसाम् ॥ स चिन्तयाम् आस तदा योद्धव्यं ध्रुवम् अद्य मे ॥ पास्यामि तावत् पानीयम् इति पार्थो वृकोदरः ॥ ततो ऽभ्यधावत् पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः ॥ यक्ष उवाच मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥ प्रश्नान् उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ वैशंपायन उवाच एवम् उक्तस् ततो भीमो यक्षेणामिततेजसा ॥ अविज्ञायैव तान् प्रश्नान् पीत्वैव निपपात ह ॥ ततः कुन्तीसुतो राजा विचिन्त्य पुरुषर्षभः ॥ समुत्थाय महाबाहुर् दह्यमानेन चेतसा ॥ अपेतजननिर्घोषं प्रविवेश महावनम् ॥ रुरुभिश् च वराहैश् च पक्षिभिश् च निषेवितम् ॥ नीलभास्वरवर्णैश् च पादपैर् उपशोभितम् ॥ भ्रमरैर् उपगीतं च पक्षिभिश् च महायशाः ॥ स गच्छन् कानने तस्मिन् हेमजालपरिष्कृतम् ॥ ददर्श तत् सरः श्रीमान् विश्वकर्मकृतं यथा ॥ उपेतं नलिनीजालैः सिन्धुवारैश् च वेतसैः ॥ केतकैः करवीरैश् च पिप्पलैश् चैव संवृतम् ॥ श्रमार्तस् तद् उपागम्य सरो दृष्ट्वाथ विस्मितः ॥athābravīd bhīmasenaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || nakulaḥ sahadevaś ca bībhatsuś cāparājitaḥ || ciraṃ gatās toyahetor na cāgacchanti bhārata || tāṃś caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya || bhīmasenas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata || yatra te puruṣavyāghrā bhrātaro 'sya nipātitāḥ || tān dṛṣṭvā duḥkhito bhīmas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ || amanyata mahābāhuḥ karma tad yakṣarakṣasām || sa cintayām āsa tadā yoddhavyaṃ dhruvam adya me || pāsyāmi tāvat pānīyam iti pārtho vṛkodaraḥ || tato 'bhyadhāvat pānīyaṃ pipāsuḥ puruṣarṣabhaḥ || yakṣa uvāca mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ || praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca || vaiśaṃpāyana uvāca evam uktas tato bhīmo yakṣeṇāmitatejasā || avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha || tataḥ kuntīsuto rājā vicintya puruṣarṣabhaḥ || samutthāya mahābāhur dahyamānena cetasā || apetajananirghoṣaṃ praviveśa mahāvanam || rurubhiś ca varāhaiś ca pakṣibhiś ca niṣevitam || nīlabhāsvaravarṇaiś ca pādapair upaśobhitam || bhramarair upagītaṃ ca pakṣibhiś ca mahāyaśāḥ || sa gacchan kānane tasmin hemajālapariṣkṛtam || dadarśa tat saraḥ śrīmān viśvakarmakṛtaṃ yathā || upetaṃ nalinījālaiḥ sindhuvāraiś ca vetasaiḥ || ketakaiḥ karavīraiś ca pippalaiś caiva saṃvṛtam || śramārtas tad upāgamya saro dṛṣṭvātha vismitaḥ ||Yudhishthira sends Bhimasena, saying that Nakula, Sahadeva, and the unconquered Bibhatsu have long not returned; Bhima goes to where his brothers lie; seeing them, he grieves, and, tormented by thirst, thinks this is the work of yakshas or rakshasas, and reflects that today he will surely have to fight, but first he will drink the water; the yaksha warns him not to act rashly: this is his ancient domain, answer the questions, then drink and take the water; Bhima does not understand the questions, drinks, and falls; then Yudhishthira, pondering with a burning heart, rises and enters a silent great forest, inhabited by beasts and birds, adorned with trees, and filled with the song of bees and birds; he sees a beautiful lake, as though made by Vishvakarman, covered with lotuses, sindhuvara, reeds, ketaki, karavira, and pippala trees, and approaches it, weary and amazed.

Translation

Yudhishthira said to Bhimasena: 'Nakula, Sahadeva, and the unconquered Bibhatsu went for water long ago and have not returned. Bring them and bring water.' Bhimasena went to the place where his brothers lay. Seeing them, he grieved, and, tormented by thirst, thought: 'This is the work of yakshas or rakshasas. Today I shall surely have to fight. But first I will drink the water.' The yaksha said: 'Do not act rashly, son. This is my ancient domain. Answer the questions, Kaunteya, then drink and take the water.' Bhima did not understand the questions, drank, and fell. Then King Yudhishthira, pondering with a burning heart, rose and entered a silent, great forest, inhabited by beasts and birds, adorned with trees, and filled with the song of bees and birds. Walking on, he saw a beautiful lake, as though made by Vishvakarman, with lotuses, sindhuvara shrubs, reeds, ketaki, karavira, and pippala trees. Weary, he approached the lake and was amazed.

Commentary

Yudhishthira comes last. He too is weary and tormented by thirst, but his trial will be to stop and ask, before acting.

Version

3806109253d7 · published Jul 16, 2026, 5:37:35 PM UTC

Available inRUEN