Mahabharata 3.297.1-25

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
स ददर्श हतान् भ्रातॄंल् लोकपालान् इव च्युतान् ॥
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान् ॥
विप्रकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतम् अर्जुनम् ॥
भीमसेनं यमौ चोभौ निर्विचेष्टान् गतायुषः ॥
स दीर्घम् उष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ॥
बुद्ध्या विचिन्तयाम् आस वीराः केन निपातिताः ॥
नैषां शस्त्रप्रहारो ऽस्ति पदं नेहास्ति कस्य चित् ॥
भूतं महद् इदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥
एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ॥
स्यात् तु दुर्योधनेनेदम् उपांशुविहितं कृतम् ॥
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥
यस्य कार्यम् अकार्यं वा समम् एव भवत्य् उत ॥
कस् तस्य विश्वसेद् वीरो दुर्मतेर् अकृतात्मनः ॥
अथ वा पुरुषैर् गूढैः प्रयोगो ऽयं दुरात्मनः ॥
भवेद् इति महाबाहुर् बहुधा समचिन्तयत् ॥
तस्यासीन् न विषेणेदम् उदकं दूषितं यथा ॥
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणाम् इत्य् अचिन्तयत् ॥
एकैकशश् चौघबलान् इमान् पुरुषसत्तमान् ॥
को ऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमाद् ऋते ॥
एतेनाध्यवसायेन तत् तोयम् अवगाढवान् ॥
गाहमानश् च तत् तोयम् अन्तरिक्षात् स शुश्रुवे ॥
यक्ष उवाच
अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो; मया नीताः प्रेतवशं तवानुजाः ॥
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र; न चेत् प्रश्नान् पृच्छतो व्याकरोषि ॥
मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥
प्रश्नान् उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥
युधिष्ठिर उवाच
रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ॥
पृच्छामि को भवान् देवो नैतच् छकुनिना कृतम् ॥
हिमवान् पारियात्रश् च विन्ध्यो मलय एव च ॥
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥
अतीव ते महत् कर्म कृतं बलवतां वर ॥
यन् न देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ॥
विषहेरन् महायुद्धे कृतं ते तन् महाद्भुतम् ॥
न ते जानामि यत् कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ॥
कौतूहलं महज् जातं साध्वसं चागतं मम ॥
येनास्म्य् उद्विग्नहृदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः ॥
पृच्छामि भगवंस् तस्मात् को भवान् इह तिष्ठति ॥
यक्ष उवाच
यक्षो ऽहम् अस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ॥
मयैते निहताः सर्वे भ्रातरस् ते महौजसः ॥
वैशंपायन उवाच
ततस् ताम् अशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ॥
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्न् उपक्रम्य तदा स्थितः ॥
विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ॥
ज्वलनार्कप्रतीकाशम् अधृष्यं पर्वतोपमम् ॥
सेतुम् आश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ॥
मेघगम्भीरया वाचा तर्जयन्तं महाबलम् ॥
यक्ष उवाच
इमे ते भ्रातरो राजन् वार्यमाणा मयासकृत् ॥
बलात् तोयं जिहीर्षन्तस् ततो वै सूदिता मया ॥
न पेयम् उदकं राजन् प्राणान् इह परीप्सता ॥
पार्थ मा साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥
प्रश्नान् उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥
युधिष्ठिर उवाच
नैवाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥
कामं नैतत् प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ॥
यदात्मना स्वम् आत्मानं प्रशंसेत् पुरुषः प्रभो ॥
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
sa dadarśa hatān bhrātṝṃl lokapālān iva cyutān ||
yugānte samanuprāpte śakrapratimagauravān ||
viprakīrṇadhanurbāṇaṃ dṛṣṭvā nihatam arjunam ||
bhīmasenaṃ yamau cobhau nirviceṣṭān gatāyuṣaḥ ||
sa dīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya śokabāṣpapariplutaḥ ||
buddhyā vicintayām āsa vīrāḥ kena nipātitāḥ ||
naiṣāṃ śastraprahāro 'sti padaṃ nehāsti kasya cit ||
bhūtaṃ mahad idaṃ manye bhrātaro yena me hatāḥ ||
ekāgraṃ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalam ||
syāt tu duryodhanenedam upāṃśuvihitaṃ kṛtam ||
gāndhārarājaracitaṃ satataṃ jihmabuddhinā ||
yasya kāryam akāryaṃ vā samam eva bhavaty uta ||
kas tasya viśvased vīro durmater akṛtātmanaḥ ||
atha vā puruṣair gūḍhaiḥ prayogo 'yaṃ durātmanaḥ ||
bhaved iti mahābāhur bahudhā samacintayat ||
tasyāsīn na viṣeṇedam udakaṃ dūṣitaṃ yathā ||
mukhavarṇāḥ prasannā me bhrātṝṇām ity acintayat ||
ekaikaśaś caughabalān imān puruṣasattamān ||
ko 'nyaḥ pratisamāseta kālāntakayamād ṛte ||
etenādhyavasāyena tat toyam avagāḍhavān ||
gāhamānaś ca tat toyam antarikṣāt sa śuśruve ||
yakṣa uvāca
ahaṃ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣo; mayā nītāḥ pretavaśaṃ tavānujāḥ ||
tvaṃ pañcamo bhavitā rājaputra; na cet praśnān pṛcchato vyākaroṣi ||
mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ ||
praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca ||
yudhiṣṭhira uvāca
rudrāṇāṃ vā vasūnāṃ vā marutāṃ vā pradhānabhāk ||
pṛcchāmi ko bhavān devo naitac chakuninā kṛtam ||
himavān pāriyātraś ca vindhyo malaya eva ca ||
catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā ||
atīva te mahat karma kṛtaṃ balavatāṃ vara ||
yan na devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ ||
viṣaheran mahāyuddhe kṛtaṃ te tan mahādbhutam ||
na te jānāmi yat kāryaṃ nābhijānāmi kāṅkṣitam ||
kautūhalaṃ mahaj jātaṃ sādhvasaṃ cāgataṃ mama ||
yenāsmy udvignahṛdayaḥ samutpannaśirojvaraḥ ||
pṛcchāmi bhagavaṃs tasmāt ko bhavān iha tiṣṭhati ||
yakṣa uvāca
yakṣo 'ham asmi bhadraṃ te nāsmi pakṣī jalecaraḥ ||
mayaite nihatāḥ sarve bhrātaras te mahaujasaḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
tatas tām aśivāṃ śrutvā vācaṃ sa paruṣākṣarām ||
yakṣasya bruvato rājann upakramya tadā sthitaḥ ||
virūpākṣaṃ mahākāyaṃ yakṣaṃ tālasamucchrayam ||
jvalanārkapratīkāśam adhṛṣyaṃ parvatopamam ||
setum āśritya tiṣṭhantaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ ||
meghagambhīrayā vācā tarjayantaṃ mahābalam ||
yakṣa uvāca
ime te bhrātaro rājan vāryamāṇā mayāsakṛt ||
balāt toyaṃ jihīrṣantas tato vai sūditā mayā ||
na peyam udakaṃ rājan prāṇān iha parīpsatā ||
pārtha mā sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ ||
praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca ||
yudhiṣṭhira uvāca
naivāhaṃ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigraham ||
kāmaṃ naitat praśaṃsanti santo hi puruṣāḥ sadā ||
yadātmanā svam ātmānaṃ praśaṃset puruṣaḥ prabho ||
yathāprajñaṃ tu te praśnān prativakṣyāmi pṛccha mām ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच स ददर्श हतान् भ्रातॄंल् लोकपालान् इव च्युतान् ॥ युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान् ॥ विप्रकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतम् अर्जुनम् ॥ भीमसेनं यमौ चोभौ निर्विचेष्टान् गतायुषः ॥ स दीर्घम् उष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ॥ बुद्ध्या विचिन्तयाम् आस वीराः केन निपातिताः ॥ नैषां शस्त्रप्रहारो ऽस्ति पदं नेहास्ति कस्य चित् ॥ भूतं महद् इदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ॥ स्यात् तु दुर्योधनेनेदम् उपांशुविहितं कृतम् ॥ गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ यस्य कार्यम् अकार्यं वा समम् एव भवत्य् उत ॥ कस् तस्य विश्वसेद् वीरो दुर्मतेर् अकृतात्मनः ॥ अथ वा पुरुषैर् गूढैः प्रयोगो ऽयं दुरात्मनः ॥ भवेद् इति महाबाहुर् बहुधा समचिन्तयत् ॥ तस्यासीन् न विषेणेदम् उदकं दूषितं यथा ॥ मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणाम् इत्य् अचिन्तयत् ॥ एकैकशश् चौघबलान् इमान् पुरुषसत्तमान् ॥ को ऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमाद् ऋते ॥ एतेनाध्यवसायेन तत् तोयम् अवगाढवान् ॥ गाहमानश् च तत् तोयम् अन्तरिक्षात् स शुश्रुवे ॥ यक्ष उवाच अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो; मया नीताः प्रेतवशं तवानुजाः ॥ त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र; न चेत् प्रश्नान् पृच्छतो व्याकरोषि ॥ मा तात साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥ प्रश्नान् उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ युधिष्ठिर उवाच रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ॥ पृच्छामि को भवान् देवो नैतच् छकुनिना कृतम् ॥ हिमवान् पारियात्रश् च विन्ध्यो मलय एव च ॥ चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ अतीव ते महत् कर्म कृतं बलवतां वर ॥ यन् न देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ॥ विषहेरन् महायुद्धे कृतं ते तन् महाद्भुतम् ॥ न ते जानामि यत् कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ॥ कौतूहलं महज् जातं साध्वसं चागतं मम ॥ येनास्म्य् उद्विग्नहृदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः ॥ पृच्छामि भगवंस् तस्मात् को भवान् इह तिष्ठति ॥ यक्ष उवाच यक्षो ऽहम् अस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ॥ मयैते निहताः सर्वे भ्रातरस् ते महौजसः ॥ वैशंपायन उवाच ततस् ताम् अशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ॥ यक्षस्य ब्रुवतो राजन्न् उपक्रम्य तदा स्थितः ॥ विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ॥ ज्वलनार्कप्रतीकाशम् अधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ सेतुम् आश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ॥ मेघगम्भीरया वाचा तर्जयन्तं महाबलम् ॥ यक्ष उवाच इमे ते भ्रातरो राजन् वार्यमाणा मयासकृत् ॥ बलात् तोयं जिहीर्षन्तस् ततो वै सूदिता मया ॥ न पेयम् उदकं राजन् प्राणान् इह परीप्सता ॥ पार्थ मा साहसं कार्षीर् मम पूर्वपरिग्रहः ॥ प्रश्नान् उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ युधिष्ठिर उवाच नैवाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ कामं नैतत् प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ॥ यदात्मना स्वम् आत्मानं प्रशंसेत् पुरुषः प्रभो ॥ यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान् प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥vaiśaṃpāyana uvāca sa dadarśa hatān bhrātṝṃl lokapālān iva cyutān || yugānte samanuprāpte śakrapratimagauravān || viprakīrṇadhanurbāṇaṃ dṛṣṭvā nihatam arjunam || bhīmasenaṃ yamau cobhau nirviceṣṭān gatāyuṣaḥ || sa dīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya śokabāṣpapariplutaḥ || buddhyā vicintayām āsa vīrāḥ kena nipātitāḥ || naiṣāṃ śastraprahāro 'sti padaṃ nehāsti kasya cit || bhūtaṃ mahad idaṃ manye bhrātaro yena me hatāḥ || ekāgraṃ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalam || syāt tu duryodhanenedam upāṃśuvihitaṃ kṛtam || gāndhārarājaracitaṃ satataṃ jihmabuddhinā || yasya kāryam akāryaṃ vā samam eva bhavaty uta || kas tasya viśvased vīro durmater akṛtātmanaḥ || atha vā puruṣair gūḍhaiḥ prayogo 'yaṃ durātmanaḥ || bhaved iti mahābāhur bahudhā samacintayat || tasyāsīn na viṣeṇedam udakaṃ dūṣitaṃ yathā || mukhavarṇāḥ prasannā me bhrātṝṇām ity acintayat || ekaikaśaś caughabalān imān puruṣasattamān || ko 'nyaḥ pratisamāseta kālāntakayamād ṛte || etenādhyavasāyena tat toyam avagāḍhavān || gāhamānaś ca tat toyam antarikṣāt sa śuśruve || yakṣa uvāca ahaṃ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣo; mayā nītāḥ pretavaśaṃ tavānujāḥ || tvaṃ pañcamo bhavitā rājaputra; na cet praśnān pṛcchato vyākaroṣi || mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ || praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca || yudhiṣṭhira uvāca rudrāṇāṃ vā vasūnāṃ vā marutāṃ vā pradhānabhāk || pṛcchāmi ko bhavān devo naitac chakuninā kṛtam || himavān pāriyātraś ca vindhyo malaya eva ca || catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā || atīva te mahat karma kṛtaṃ balavatāṃ vara || yan na devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ || viṣaheran mahāyuddhe kṛtaṃ te tan mahādbhutam || na te jānāmi yat kāryaṃ nābhijānāmi kāṅkṣitam || kautūhalaṃ mahaj jātaṃ sādhvasaṃ cāgataṃ mama || yenāsmy udvignahṛdayaḥ samutpannaśirojvaraḥ || pṛcchāmi bhagavaṃs tasmāt ko bhavān iha tiṣṭhati || yakṣa uvāca yakṣo 'ham asmi bhadraṃ te nāsmi pakṣī jalecaraḥ || mayaite nihatāḥ sarve bhrātaras te mahaujasaḥ || vaiśaṃpāyana uvāca tatas tām aśivāṃ śrutvā vācaṃ sa paruṣākṣarām || yakṣasya bruvato rājann upakramya tadā sthitaḥ || virūpākṣaṃ mahākāyaṃ yakṣaṃ tālasamucchrayam || jvalanārkapratīkāśam adhṛṣyaṃ parvatopamam || setum āśritya tiṣṭhantaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ || meghagambhīrayā vācā tarjayantaṃ mahābalam || yakṣa uvāca ime te bhrātaro rājan vāryamāṇā mayāsakṛt || balāt toyaṃ jihīrṣantas tato vai sūditā mayā || na peyam udakaṃ rājan prāṇān iha parīpsatā || pārtha mā sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ || praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca || yudhiṣṭhira uvāca naivāhaṃ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigraham || kāmaṃ naitat praśaṃsanti santo hi puruṣāḥ sadā || yadātmanā svam ātmānaṃ praśaṃset puruṣaḥ prabho || yathāprajñaṃ tu te praśnān prativakṣyāmi pṛccha mām ||Юдхиштхира видит убитых братьев, словно падших локапал, с рассыпанными луками и стрелами, без движения и жизни; он тяжело вздыхает и размышляет, кто мог повергнуть таких героев, ведь нет следов оружия или чужих ног; возможно, это великое существо или тайный замысел Дурьодханы и Гандхары, но вода, похоже, не отравлена, потому что лица братьев ясны; никто, кроме Калы, Антаки или Ямы, не мог бы одолеть их одного за другим; когда Юдхиштхира входит в воду, он слышит голос якши, который говорит, что он бак, питающийся водорослями и рыбами, и братья приведены им во власть мертвых; Юдхиштхира станет пятым, если не ответит на вопросы; Юдхиштхира спрашивает, кто он — Рудра, Васу, Марут или бог, потому что это не дело птицы; он видит огромного якшу у дамбы, подобного горе, солнцу и огню, с голосом как облако; якша объясняет, что братья, несмотря на предупреждение, силой хотели взять воду и были убиты; Юдхиштхира отвечает, что не желает присваивать прежнее владение якши, ведь добрые не хвалят самовосхваление, и готов ответить на вопросы по разумению.

Translation

Юдхиштхира увидел убитых братьев, словно падших локапал, с рассыпанными луками и стрелами, без движения и жизни. Он тяжело вздохнул, облился слезами и стал размышлять: «Кто поверг этих героев? На них нет следов оружия, здесь нет ничьих следов. Думаю, это великое существо. Или, может быть, это тайный замысел Дурьодханы, всегда кривого разумом, устроенный царем Гандхары. Но вода, похоже, не отравлена: лица моих братьев ясны. Кто, кроме Калы, Антаки или Ямы, мог бы одолеть этих лучших людей одного за другим?» С таким решением он вошел в воду и услышал голос из неба: «Я бак, питающийся водорослями и рыбами. Твои младшие братья приведены мной во власть мертвых. Ты, царевич, будешь пятым, если не ответишь на мои вопросы. Не делай поспешности; это мое прежнее владение. Ответь на вопросы, Каунтея, затем пей и бери воду». Юдхиштхира спросил: «Ты главный среди Рудр, Васу или Марутов? Какой ты бог? Это не дело птицы. Кто мог повергнуть четыре горы - Химаван, Париятру, Виндхью и Малаю? Я не знаю твоей цели и твоего желания; во мне великое любопытство и страх. Скажи, кто ты?» Якша ответил: «Я якша, благо тебе, а не водяная птица. Все твои могучие братья убиты мной». Юдхиштхира увидел огромного якшу у дамбы, подобного горе, солнцу и огню, недоступного, с голосом как облако. Якша сказал: «Эти твои братья, царь, снова и снова были мной остановлены, но силой хотели взять воду и потому уничтожены. Не пей, если хочешь жизни. Ответь на мои вопросы, затем пей и бери воду». Юдхиштхира сказал: «Я не желаю присваивать твое прежнее владение, якша. Добрые люди не хвалят, когда человек сам себя восхваляет. Спрашивай: я отвечу на твои вопросы по своему разумению».

Commentary

Юдхиштхира отличается от братьев первым шагом: он не спорит с запретом и не бросается к воде. Его сила здесь — смиренная готовность слушать.

Version

076d78c39173 · published Jun 18, 2026, 7:59:35 AM UTC