Mahabharata 3.297.44-61

Devanāgarī

यक्ष उवाच
किं स्वित् प्रवसतो मित्रं किं स्विन् मित्रं गृहे सतः ॥
आतुरस्य च किं मित्रं किं स्विन् मित्रं मरिष्यतः ॥
युधिष्ठिर उवाच
सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ॥
आतुरस्य भिषङ् मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥
यक्ष उवाच
किं स्विद् एको विचरति जातः को जायते पुनः ॥
किं स्विद् धिमस्य भैषज्यं किं स्विद् आवपनं महत् ॥
युधिष्ठिर उवाच
सूर्य एको विचरति चन्द्रमा जायते पुनः ॥
अग्निर् हिमस्य भैषज्यं भूमिर् आवपनं महत् ॥
यक्ष उवाच
किं स्विद् एकपदं धर्म्यं किं स्विद् एकपदं यशः ॥
किं स्विद् एकपदं स्वर्ग्यं किं स्विद् एकपदं सुखम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
दाक्ष्यम् एकपदं धर्म्यं दानम् एकपदं यशः ॥
सत्यम् एकपदं स्वर्ग्यं शीलम् एकपदं सुखम् ॥
यक्ष उवाच
किं स्विद् आत्मा मनुष्यस्य किं स्विद् दैवकृतः सखा ॥
उपजीवनं किं स्विद् अस्य किं स्विद् अस्य परायणम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ॥
उपजीवनं च पर्जन्यो दानम् अस्य परायणम् ॥
यक्ष उवाच
धन्यानाम् उत्तमं किं स्विद् धनानां किं स्विद् उत्तमम् ॥
लाभानाम् उत्तमं किं स्वित् किं सुखानां तथोत्तमम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
धन्यानाम् उत्तमं दाक्ष्यं धनानाम् उत्तमं श्रुतम् ॥
लाभानां श्रेष्ठम् आरोग्यं सुखानां तुष्टिर् उत्तमा ॥
यक्ष उवाच
कश् च धर्मः परो लोके कश् च धर्मः सदाफलः ॥
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् च संधिर् न जीर्यते ॥
युधिष्ठिर उवाच
आनृशंस्यं परो धर्मस् त्रयीधर्मः सदाफलः ॥
मनो यम्य न शोचन्ति सद्भिः संधिर् न जीर्यते ॥
यक्ष उवाच
किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति ॥
किं नु हित्वार्थवान् भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत् ॥
युधिष्ठिर उवाच
मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ॥
कामं हित्वार्थवान् भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥
यक्ष उवाच
मृतः कथं स्यात् पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत् ॥
श्राद्धं मृतं कथं च स्यात् कथं यज्ञो मृतो भवेत् ॥
युधिष्ठिर उवाच
मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रम् अराजकम् ॥
मृतम् अश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस् त्व् अदक्षिणः ॥
यक्ष उवाच
का दिक् किम् उदकं प्रोक्तं किम् अन्नं पार्थ किं विषम् ॥
श्राद्धस्य कालम् आख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥
युधिष्ठिर उवाच
सन्तो दिग् जलम् आकाशं गौर् अन्नं प्रार्थना विषम् ॥
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥

Transliteration (IAST)

yakṣa uvāca
kiṃ svit pravasato mitraṃ kiṃ svin mitraṃ gṛhe sataḥ ||
āturasya ca kiṃ mitraṃ kiṃ svin mitraṃ mariṣyataḥ ||
yudhiṣṭhira uvāca
sārthaḥ pravasato mitraṃ bhāryā mitraṃ gṛhe sataḥ ||
āturasya bhiṣaṅ mitraṃ dānaṃ mitraṃ mariṣyataḥ ||
yakṣa uvāca
kiṃ svid eko vicarati jātaḥ ko jāyate punaḥ ||
kiṃ svid dhimasya bhaiṣajyaṃ kiṃ svid āvapanaṃ mahat ||
yudhiṣṭhira uvāca
sūrya eko vicarati candramā jāyate punaḥ ||
agnir himasya bhaiṣajyaṃ bhūmir āvapanaṃ mahat ||
yakṣa uvāca
kiṃ svid ekapadaṃ dharmyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ yaśaḥ ||
kiṃ svid ekapadaṃ svargyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ sukham ||
yudhiṣṭhira uvāca
dākṣyam ekapadaṃ dharmyaṃ dānam ekapadaṃ yaśaḥ ||
satyam ekapadaṃ svargyaṃ śīlam ekapadaṃ sukham ||
yakṣa uvāca
kiṃ svid ātmā manuṣyasya kiṃ svid daivakṛtaḥ sakhā ||
upajīvanaṃ kiṃ svid asya kiṃ svid asya parāyaṇam ||
yudhiṣṭhira uvāca
putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā ||
upajīvanaṃ ca parjanyo dānam asya parāyaṇam ||
yakṣa uvāca
dhanyānām uttamaṃ kiṃ svid dhanānāṃ kiṃ svid uttamam ||
lābhānām uttamaṃ kiṃ svit kiṃ sukhānāṃ tathottamam ||
yudhiṣṭhira uvāca
dhanyānām uttamaṃ dākṣyaṃ dhanānām uttamaṃ śrutam ||
lābhānāṃ śreṣṭham ārogyaṃ sukhānāṃ tuṣṭir uttamā ||
yakṣa uvāca
kaś ca dharmaḥ paro loke kaś ca dharmaḥ sadāphalaḥ ||
kiṃ niyamya na śocanti kaiś ca saṃdhir na jīryate ||
yudhiṣṭhira uvāca
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas trayīdharmaḥ sadāphalaḥ ||
mano yamya na śocanti sadbhiḥ saṃdhir na jīryate ||
yakṣa uvāca
kiṃ nu hitvā priyo bhavati kiṃ nu hitvā na śocati ||
kiṃ nu hitvārthavān bhavati kiṃ nu hitvā sukhī bhavet ||
yudhiṣṭhira uvāca
mānaṃ hitvā priyo bhavati krodhaṃ hitvā na śocati ||
kāmaṃ hitvārthavān bhavati lobhaṃ hitvā sukhī bhavet ||
yakṣa uvāca
mṛtaḥ kathaṃ syāt puruṣaḥ kathaṃ rāṣṭraṃ mṛtaṃ bhavet ||
śrāddhaṃ mṛtaṃ kathaṃ ca syāt kathaṃ yajño mṛto bhavet ||
yudhiṣṭhira uvāca
mṛto daridraḥ puruṣo mṛtaṃ rāṣṭram arājakam ||
mṛtam aśrotriyaṃ śrāddhaṃ mṛto yajñas tv adakṣiṇaḥ ||
yakṣa uvāca
kā dik kim udakaṃ proktaṃ kim annaṃ pārtha kiṃ viṣam ||
śrāddhasya kālam ākhyāhi tataḥ piba harasva ca ||
yudhiṣṭhira uvāca
santo dig jalam ākāśaṃ gaur annaṃ prārthanā viṣam ||
śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṃ vā yakṣa manyase ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यक्ष उवाच किं स्वित् प्रवसतो मित्रं किं स्विन् मित्रं गृहे सतः ॥ आतुरस्य च किं मित्रं किं स्विन् मित्रं मरिष्यतः ॥ युधिष्ठिर उवाच सार्थः प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ॥ आतुरस्य भिषङ् मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ यक्ष उवाच किं स्विद् एको विचरति जातः को जायते पुनः ॥ किं स्विद् धिमस्य भैषज्यं किं स्विद् आवपनं महत् ॥ युधिष्ठिर उवाच सूर्य एको विचरति चन्द्रमा जायते पुनः ॥ अग्निर् हिमस्य भैषज्यं भूमिर् आवपनं महत् ॥ यक्ष उवाच किं स्विद् एकपदं धर्म्यं किं स्विद् एकपदं यशः ॥ किं स्विद् एकपदं स्वर्ग्यं किं स्विद् एकपदं सुखम् ॥ युधिष्ठिर उवाच दाक्ष्यम् एकपदं धर्म्यं दानम् एकपदं यशः ॥ सत्यम् एकपदं स्वर्ग्यं शीलम् एकपदं सुखम् ॥ यक्ष उवाच किं स्विद् आत्मा मनुष्यस्य किं स्विद् दैवकृतः सखा ॥ उपजीवनं किं स्विद् अस्य किं स्विद् अस्य परायणम् ॥ युधिष्ठिर उवाच पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ॥ उपजीवनं च पर्जन्यो दानम् अस्य परायणम् ॥ यक्ष उवाच धन्यानाम् उत्तमं किं स्विद् धनानां किं स्विद् उत्तमम् ॥ लाभानाम् उत्तमं किं स्वित् किं सुखानां तथोत्तमम् ॥ युधिष्ठिर उवाच धन्यानाम् उत्तमं दाक्ष्यं धनानाम् उत्तमं श्रुतम् ॥ लाभानां श्रेष्ठम् आरोग्यं सुखानां तुष्टिर् उत्तमा ॥ यक्ष उवाच कश् च धर्मः परो लोके कश् च धर्मः सदाफलः ॥ किं नियम्य न शोचन्ति कैश् च संधिर् न जीर्यते ॥ युधिष्ठिर उवाच आनृशंस्यं परो धर्मस् त्रयीधर्मः सदाफलः ॥ मनो यम्य न शोचन्ति सद्भिः संधिर् न जीर्यते ॥ यक्ष उवाच किं नु हित्वा प्रियो भवति किं नु हित्वा न शोचति ॥ किं नु हित्वार्थवान् भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत् ॥ युधिष्ठिर उवाच मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ॥ कामं हित्वार्थवान् भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ यक्ष उवाच मृतः कथं स्यात् पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत् ॥ श्राद्धं मृतं कथं च स्यात् कथं यज्ञो मृतो भवेत् ॥ युधिष्ठिर उवाच मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रम् अराजकम् ॥ मृतम् अश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस् त्व् अदक्षिणः ॥ यक्ष उवाच का दिक् किम् उदकं प्रोक्तं किम् अन्नं पार्थ किं विषम् ॥ श्राद्धस्य कालम् आख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ युधिष्ठिर उवाच सन्तो दिग् जलम् आकाशं गौर् अन्नं प्रार्थना विषम् ॥ श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥yakṣa uvāca kiṃ svit pravasato mitraṃ kiṃ svin mitraṃ gṛhe sataḥ || āturasya ca kiṃ mitraṃ kiṃ svin mitraṃ mariṣyataḥ || yudhiṣṭhira uvāca sārthaḥ pravasato mitraṃ bhāryā mitraṃ gṛhe sataḥ || āturasya bhiṣaṅ mitraṃ dānaṃ mitraṃ mariṣyataḥ || yakṣa uvāca kiṃ svid eko vicarati jātaḥ ko jāyate punaḥ || kiṃ svid dhimasya bhaiṣajyaṃ kiṃ svid āvapanaṃ mahat || yudhiṣṭhira uvāca sūrya eko vicarati candramā jāyate punaḥ || agnir himasya bhaiṣajyaṃ bhūmir āvapanaṃ mahat || yakṣa uvāca kiṃ svid ekapadaṃ dharmyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ yaśaḥ || kiṃ svid ekapadaṃ svargyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ sukham || yudhiṣṭhira uvāca dākṣyam ekapadaṃ dharmyaṃ dānam ekapadaṃ yaśaḥ || satyam ekapadaṃ svargyaṃ śīlam ekapadaṃ sukham || yakṣa uvāca kiṃ svid ātmā manuṣyasya kiṃ svid daivakṛtaḥ sakhā || upajīvanaṃ kiṃ svid asya kiṃ svid asya parāyaṇam || yudhiṣṭhira uvāca putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā || upajīvanaṃ ca parjanyo dānam asya parāyaṇam || yakṣa uvāca dhanyānām uttamaṃ kiṃ svid dhanānāṃ kiṃ svid uttamam || lābhānām uttamaṃ kiṃ svit kiṃ sukhānāṃ tathottamam || yudhiṣṭhira uvāca dhanyānām uttamaṃ dākṣyaṃ dhanānām uttamaṃ śrutam || lābhānāṃ śreṣṭham ārogyaṃ sukhānāṃ tuṣṭir uttamā || yakṣa uvāca kaś ca dharmaḥ paro loke kaś ca dharmaḥ sadāphalaḥ || kiṃ niyamya na śocanti kaiś ca saṃdhir na jīryate || yudhiṣṭhira uvāca ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas trayīdharmaḥ sadāphalaḥ || mano yamya na śocanti sadbhiḥ saṃdhir na jīryate || yakṣa uvāca kiṃ nu hitvā priyo bhavati kiṃ nu hitvā na śocati || kiṃ nu hitvārthavān bhavati kiṃ nu hitvā sukhī bhavet || yudhiṣṭhira uvāca mānaṃ hitvā priyo bhavati krodhaṃ hitvā na śocati || kāmaṃ hitvārthavān bhavati lobhaṃ hitvā sukhī bhavet || yakṣa uvāca mṛtaḥ kathaṃ syāt puruṣaḥ kathaṃ rāṣṭraṃ mṛtaṃ bhavet || śrāddhaṃ mṛtaṃ kathaṃ ca syāt kathaṃ yajño mṛto bhavet || yudhiṣṭhira uvāca mṛto daridraḥ puruṣo mṛtaṃ rāṣṭram arājakam || mṛtam aśrotriyaṃ śrāddhaṃ mṛto yajñas tv adakṣiṇaḥ || yakṣa uvāca kā dik kim udakaṃ proktaṃ kim annaṃ pārtha kiṃ viṣam || śrāddhasya kālam ākhyāhi tataḥ piba harasva ca || yudhiṣṭhira uvāca santo dig jalam ākāśaṃ gaur annaṃ prārthanā viṣam || śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṃ vā yakṣa manyase ||Якша спрашивает о друзьях: спутник — друг странника, жена — друг дома, врач — друг больного, дар — друг умирающего; один ходит солнце, снова рождается луна, лекарство от холода — огонь, великое вместилище — земля; одно слово дхармы — искусность, славы — дар, неба — истина, счастья — нрав; сын — атман человека, жена — друг, данный судьбой, парджанья — средство жизни, дар — высшее прибежище; лучшее из богатств — умение, из имуществ — знание, из приобретений — здоровье, из счастий — довольство; высшая дхарма — не-жестокость, всегда плодотворная — дхарма трех Вед, удержав ум, не скорбят, союз с добрыми не стареет; оставив гордость, человек становится любимым, оставив гнев — не скорбит, оставив желание — богат, оставив жадность — счастлив; бедный человек мертв, без царя мертва страна, шраддха без шротрии мертва, жертва без дакшины мертва; сторона света — добрые, вода — пространство, пища — корова, яд — просьба, время шраддхи — брахман; Юдхиштхира спрашивает, как якша считает.

Translation

Якша спросил о друзьях, и Юдхиштхира ответил: «Спутник - друг странника; жена - друг живущего дома; врач - друг больного; дар - друг умирающего». Один ходит солнце, снова рождается луна; лекарство от холода - огонь; великое вместилище - земля. Одно слово дхармы - искусность; славы - дар; неба - истина; счастья - нрав. Сын - атман человека; жена - друг, данный судьбой; парджанья - средство жизни; дар - высшее прибежище. Лучшее из богатств - умение; лучшее из имуществ - знание; лучшее из приобретений - здоровье; лучшее из счастий - довольство. Высшая дхарма - не-жестокость; всегда плодотворная - дхарма трех Вед; удержав ум, не скорбят; союз с добрыми не стареет. Оставив гордость, человек становится любимым; оставив гнев, не скорбит; оставив желание, становится богат; оставив жадность, становится счастлив. Бедный человек мертв; без царя мертва страна; шраддха без шротрии мертва; жертва без дакшины мертва. Сторона света - добрые; вода - пространство; пища - корова; яд - просьба; время шраддхи - брахман. Так ответил Юдхиштхира и спросил: «А как ты считаешь, якша?»

Commentary

Центр этой серии — анришамсья, не-жестокость. Для Юдхиштхиры дхарма не сводится к ритуалу: она проверяется тем, как человек отказывается от гордости, гнева и жадности.

Version

24e0096b8bb4 · published Jun 18, 2026, 7:59:35 AM UTC