Mahabharata 3.297.26-43

Devanāgarī

यक्ष उवाच
किं स्विद् आदित्यम् उन्नयति के च तस्याभितश् चराः ॥
कश् चैनम् अस्तं नयति कस्मिंश् च प्रतितिष्ठति ॥
युधिष्ठिर उवाच
ब्रह्मादित्यम् उन्नयति देवास् तस्याभितश् चराः ॥
धर्मश् चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥
यक्ष उवाच
केन स्विच् छ्रोत्रियो भवति केन स्विद् विन्दते महत् ॥
केन द्वितीयवान् भवति राजन् केन च बुद्धिमान् ॥
युधिष्ठिर उवाच
श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ॥
धृत्या द्वितीयवान् भवति बुद्धिमान् वृद्धसेवया ॥
यक्ष उवाच
किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश् च धर्मः सताम् इव ॥
कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥
युधिष्ठिर उवाच
स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सताम् इव ॥
मरणं मानुषो भावः परिवादो ऽसताम् इव ॥
यक्ष उवाच
किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश् च धर्मः सताम् इव ॥
कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥
युधिष्ठिर उवाच
इष्वस्त्रम् एषां देवत्वं यज्ञ एषां सताम् इव ॥
भयं वै मानुषो भावः परित्यागो ऽसताम् इव ॥
यक्ष उवाच
किम् एकं यज्ञियं साम किम् एकं यज्ञियं यजुः ॥
का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥
युधिष्ठिर उवाच
प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ॥
वाग् एका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥
यक्ष उवाच
किं स्विद् आपततां श्रेष्ठं किं स्विन् निपततां वरम् ॥
किं स्वित् प्रतिष्ठमानानां किं स्वित् प्रवदतां वरम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
वर्षम् आपततां श्रेष्ठं बीजं निपततां वरम् ॥
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रवदतां वरः ॥
यक्ष उवाच
इन्द्रियार्थान् अनुभवन् बुद्धिमांल् लोकपूजितः ॥
संमतः सर्वभूतानाम् उच्छ्वसन् को न जीवति ॥
युधिष्ठिर उवाच
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणाम् आत्मनश् च यः ॥
न निर्वपति पञ्चानाम् उच्छ्वसन् न स जीवति ॥
यक्ष उवाच
किं स्विद् गुरुतरं भूमेः किं स्विद् उच्चतरं च खात् ॥
किं स्विच् छीघ्रतरं वायोः किं स्विद् बहुतरं नृणाम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चतरश् च खात् ॥
मनः शीघ्रतरं वायोश् चिन्ता बहुतरी नृणाम् ॥
यक्ष उवाच
किं स्वित् सुप्तं न निमिषति किं स्विज् जातं न चोपति ॥
कस्य स्विद् धृदयं नास्ति किं स्विद् वेगेन वर्धते ॥
युधिष्ठिर उवाच
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्य् अण्डं जातं न चोपति ॥
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥

Transliteration (IAST)

yakṣa uvāca
kiṃ svid ādityam unnayati ke ca tasyābhitaś carāḥ ||
kaś cainam astaṃ nayati kasmiṃś ca pratitiṣṭhati ||
yudhiṣṭhira uvāca
brahmādityam unnayati devās tasyābhitaś carāḥ ||
dharmaś cāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati ||
yakṣa uvāca
kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat ||
kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān ||
yudhiṣṭhira uvāca
śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat ||
dhṛtyā dvitīyavān bhavati buddhimān vṛddhasevayā ||
yakṣa uvāca
kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva ||
kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva ||
yudhiṣṭhira uvāca
svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satām iva ||
maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo 'satām iva ||
yakṣa uvāca
kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva ||
kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva ||
yudhiṣṭhira uvāca
iṣvastram eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satām iva ||
bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo 'satām iva ||
yakṣa uvāca
kim ekaṃ yajñiyaṃ sāma kim ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ ||
kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate ||
yudhiṣṭhira uvāca
prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ ||
vāg ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate ||
yakṣa uvāca
kiṃ svid āpatatāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ svin nipatatāṃ varam ||
kiṃ svit pratiṣṭhamānānāṃ kiṃ svit pravadatāṃ varam ||
yudhiṣṭhira uvāca
varṣam āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam ||
gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ pravadatāṃ varaḥ ||
yakṣa uvāca
indriyārthān anubhavan buddhimāṃl lokapūjitaḥ ||
saṃmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati ||
yudhiṣṭhira uvāca
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ ||
na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati ||
yakṣa uvāca
kiṃ svid gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ svid uccataraṃ ca khāt ||
kiṃ svic chīghrataraṃ vāyoḥ kiṃ svid bahutaraṃ nṛṇām ||
yudhiṣṭhira uvāca
mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccataraś ca khāt ||
manaḥ śīghrataraṃ vāyoś cintā bahutarī nṛṇām ||
yakṣa uvāca
kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati ||
kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate ||
yudhiṣṭhira uvāca
matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati ||
aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यक्ष उवाच किं स्विद् आदित्यम् उन्नयति के च तस्याभितश् चराः ॥ कश् चैनम् अस्तं नयति कस्मिंश् च प्रतितिष्ठति ॥ युधिष्ठिर उवाच ब्रह्मादित्यम् उन्नयति देवास् तस्याभितश् चराः ॥ धर्मश् चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ यक्ष उवाच केन स्विच् छ्रोत्रियो भवति केन स्विद् विन्दते महत् ॥ केन द्वितीयवान् भवति राजन् केन च बुद्धिमान् ॥ युधिष्ठिर उवाच श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ॥ धृत्या द्वितीयवान् भवति बुद्धिमान् वृद्धसेवया ॥ यक्ष उवाच किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश् च धर्मः सताम् इव ॥ कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥ युधिष्ठिर उवाच स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सताम् इव ॥ मरणं मानुषो भावः परिवादो ऽसताम् इव ॥ यक्ष उवाच किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश् च धर्मः सताम् इव ॥ कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥ युधिष्ठिर उवाच इष्वस्त्रम् एषां देवत्वं यज्ञ एषां सताम् इव ॥ भयं वै मानुषो भावः परित्यागो ऽसताम् इव ॥ यक्ष उवाच किम् एकं यज्ञियं साम किम् एकं यज्ञियं यजुः ॥ का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ युधिष्ठिर उवाच प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ॥ वाग् एका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ यक्ष उवाच किं स्विद् आपततां श्रेष्ठं किं स्विन् निपततां वरम् ॥ किं स्वित् प्रतिष्ठमानानां किं स्वित् प्रवदतां वरम् ॥ युधिष्ठिर उवाच वर्षम् आपततां श्रेष्ठं बीजं निपततां वरम् ॥ गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रवदतां वरः ॥ यक्ष उवाच इन्द्रियार्थान् अनुभवन् बुद्धिमांल् लोकपूजितः ॥ संमतः सर्वभूतानाम् उच्छ्वसन् को न जीवति ॥ युधिष्ठिर उवाच देवतातिथिभृत्यानां पितॄणाम् आत्मनश् च यः ॥ न निर्वपति पञ्चानाम् उच्छ्वसन् न स जीवति ॥ यक्ष उवाच किं स्विद् गुरुतरं भूमेः किं स्विद् उच्चतरं च खात् ॥ किं स्विच् छीघ्रतरं वायोः किं स्विद् बहुतरं नृणाम् ॥ युधिष्ठिर उवाच माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चतरश् च खात् ॥ मनः शीघ्रतरं वायोश् चिन्ता बहुतरी नृणाम् ॥ यक्ष उवाच किं स्वित् सुप्तं न निमिषति किं स्विज् जातं न चोपति ॥ कस्य स्विद् धृदयं नास्ति किं स्विद् वेगेन वर्धते ॥ युधिष्ठिर उवाच मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्य् अण्डं जातं न चोपति ॥ अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥yakṣa uvāca kiṃ svid ādityam unnayati ke ca tasyābhitaś carāḥ || kaś cainam astaṃ nayati kasmiṃś ca pratitiṣṭhati || yudhiṣṭhira uvāca brahmādityam unnayati devās tasyābhitaś carāḥ || dharmaś cāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati || yakṣa uvāca kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat || kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān || yudhiṣṭhira uvāca śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat || dhṛtyā dvitīyavān bhavati buddhimān vṛddhasevayā || yakṣa uvāca kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva || kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva || yudhiṣṭhira uvāca svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satām iva || maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo 'satām iva || yakṣa uvāca kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva || kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva || yudhiṣṭhira uvāca iṣvastram eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satām iva || bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo 'satām iva || yakṣa uvāca kim ekaṃ yajñiyaṃ sāma kim ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ || kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate || yudhiṣṭhira uvāca prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ || vāg ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate || yakṣa uvāca kiṃ svid āpatatāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ svin nipatatāṃ varam || kiṃ svit pratiṣṭhamānānāṃ kiṃ svit pravadatāṃ varam || yudhiṣṭhira uvāca varṣam āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam || gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ pravadatāṃ varaḥ || yakṣa uvāca indriyārthān anubhavan buddhimāṃl lokapūjitaḥ || saṃmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati || yudhiṣṭhira uvāca devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ || na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati || yakṣa uvāca kiṃ svid gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ svid uccataraṃ ca khāt || kiṃ svic chīghrataraṃ vāyoḥ kiṃ svid bahutaraṃ nṛṇām || yudhiṣṭhira uvāca mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccataraś ca khāt || manaḥ śīghrataraṃ vāyoś cintā bahutarī nṛṇām || yakṣa uvāca kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati || kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate || yudhiṣṭhira uvāca matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati || aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate ||Якша спрашивает: что поднимает солнце, кто ходит вокруг него, кто ведет его к закату и в чем оно утверждается; Юдхиштхира отвечает: Брахман поднимает солнце, боги ходят вокруг, дхарма ведет к закату, оно утверждается в истине; якша спрашивает, чем человек становится шротрией, чем достигает великого, чем обретает второго и чем становится разумным; ответ: слушанием, тапасом, стойкостью и служением старшим; о брахманах: их божественность — свадхьяя, дхарма добрых — тапас, человеческое — смерть, недоброе — клевета; о кшатриях: божественность — лук и оружие, дхарма добрых — жертва, человеческое — страх, недоброе — оставление; о жертве: прана — ее саман, ум — яджус, речь одна отсекает жертву, и жертва не превосходит ее; лучшее из падающего — дождь, из посеянного — семя, из стоящего — коровы, из говорящего — сын; тот, кто не совершает подношений пяти — богам, гостям, слугам, предкам и себе, — дышит, но не живет; мать тяжелее земли, отец выше неба, ум быстрее ветра, заботы многочисленнее людей; рыба спит и не закрывает глаз, яйцо рождается и не движется, у камня нет сердца, река растет от скорости.

Translation

Якша спросил: «Что поднимает солнце? Кто ходит вокруг него? Кто ведет его к закату? В чем оно утверждается?» Юдхиштхира ответил: «Брахман поднимает солнце; боги ходят вокруг него; дхарма ведет его к закату; оно утверждается в истине». Якша спросил: «Чем человек становится шротрией? Чем достигает великого? Чем обретает второго? Чем становится разумным?» Ответ: «Слушанием становится шротрией; тапасом достигает великого; стойкостью обретает второго; служением старшим становится разумным». О брахманах Юдхиштхира сказал: «Их божественность - свадхьяя; их дхарма добрых - тапас; их человеческое состояние - смерть; их недоброе - клевета». О кшатриях: «Их божественность - лук и оружие; их дхарма добрых - жертва; их человеческое состояние - страх; их недоброе - оставление». О жертве: «Прана - ее саман, ум - яджус, речь одна отсекает жертву, и жертва не превосходит ее». Из падающего лучшее - дождь, из посеянного - семя, из стоящего - коровы, из говорящего - сын. Тот, кто не совершает подношений пяти - богам, гостям, слугам, предкам и себе, - дышит, но не живет. Мать тяжелее земли, отец выше неба, ум быстрее ветра, заботы многочисленнее людей. Рыба спит и не закрывает глаз; яйцо рождается и не движется; у камня нет сердца; река растет от скорости».

Commentary

Ответы Юдхиштхиры коротки, но в них мир устроен вокруг истины, долга и отношений. Знание здесь не украшение, а способность видеть порядок вещей.

Version

0637900e0fe0 · published Jun 18, 2026, 7:59:35 AM UTC