Mahabharata 3.297.26-43

Devanāgarī

यक्ष उवाच
किं स्विद् आदित्यम् उन्नयति के च तस्याभितश् चराः ॥
कश् चैनम् अस्तं नयति कस्मिंश् च प्रतितिष्ठति ॥
युधिष्ठिर उवाच
ब्रह्मादित्यम् उन्नयति देवास् तस्याभितश् चराः ॥
धर्मश् चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥
यक्ष उवाच
केन स्विच् छ्रोत्रियो भवति केन स्विद् विन्दते महत् ॥
केन द्वितीयवान् भवति राजन् केन च बुद्धिमान् ॥
युधिष्ठिर उवाच
श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ॥
धृत्या द्वितीयवान् भवति बुद्धिमान् वृद्धसेवया ॥
यक्ष उवाच
किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश् च धर्मः सताम् इव ॥
कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥
युधिष्ठिर उवाच
स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सताम् इव ॥
मरणं मानुषो भावः परिवादो ऽसताम् इव ॥
यक्ष उवाच
किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश् च धर्मः सताम् इव ॥
कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥
युधिष्ठिर उवाच
इष्वस्त्रम् एषां देवत्वं यज्ञ एषां सताम् इव ॥
भयं वै मानुषो भावः परित्यागो ऽसताम् इव ॥
यक्ष उवाच
किम् एकं यज्ञियं साम किम् एकं यज्ञियं यजुः ॥
का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥
युधिष्ठिर उवाच
प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ॥
वाग् एका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥
यक्ष उवाच
किं स्विद् आपततां श्रेष्ठं किं स्विन् निपततां वरम् ॥
किं स्वित् प्रतिष्ठमानानां किं स्वित् प्रवदतां वरम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
वर्षम् आपततां श्रेष्ठं बीजं निपततां वरम् ॥
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रवदतां वरः ॥
यक्ष उवाच
इन्द्रियार्थान् अनुभवन् बुद्धिमांल् लोकपूजितः ॥
संमतः सर्वभूतानाम् उच्छ्वसन् को न जीवति ॥
युधिष्ठिर उवाच
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणाम् आत्मनश् च यः ॥
न निर्वपति पञ्चानाम् उच्छ्वसन् न स जीवति ॥
यक्ष उवाच
किं स्विद् गुरुतरं भूमेः किं स्विद् उच्चतरं च खात् ॥
किं स्विच् छीघ्रतरं वायोः किं स्विद् बहुतरं नृणाम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चतरश् च खात् ॥
मनः शीघ्रतरं वायोश् चिन्ता बहुतरी नृणाम् ॥
यक्ष उवाच
किं स्वित् सुप्तं न निमिषति किं स्विज् जातं न चोपति ॥
कस्य स्विद् धृदयं नास्ति किं स्विद् वेगेन वर्धते ॥
युधिष्ठिर उवाच
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्य् अण्डं जातं न चोपति ॥
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥

Transliteration (IAST)

yakṣa uvāca
kiṃ svid ādityam unnayati ke ca tasyābhitaś carāḥ ||
kaś cainam astaṃ nayati kasmiṃś ca pratitiṣṭhati ||
yudhiṣṭhira uvāca
brahmādityam unnayati devās tasyābhitaś carāḥ ||
dharmaś cāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati ||
yakṣa uvāca
kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat ||
kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān ||
yudhiṣṭhira uvāca
śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat ||
dhṛtyā dvitīyavān bhavati buddhimān vṛddhasevayā ||
yakṣa uvāca
kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva ||
kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva ||
yudhiṣṭhira uvāca
svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satām iva ||
maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo 'satām iva ||
yakṣa uvāca
kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva ||
kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva ||
yudhiṣṭhira uvāca
iṣvastram eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satām iva ||
bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo 'satām iva ||
yakṣa uvāca
kim ekaṃ yajñiyaṃ sāma kim ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ ||
kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate ||
yudhiṣṭhira uvāca
prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ ||
vāg ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate ||
yakṣa uvāca
kiṃ svid āpatatāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ svin nipatatāṃ varam ||
kiṃ svit pratiṣṭhamānānāṃ kiṃ svit pravadatāṃ varam ||
yudhiṣṭhira uvāca
varṣam āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam ||
gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ pravadatāṃ varaḥ ||
yakṣa uvāca
indriyārthān anubhavan buddhimāṃl lokapūjitaḥ ||
saṃmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati ||
yudhiṣṭhira uvāca
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ ||
na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati ||
yakṣa uvāca
kiṃ svid gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ svid uccataraṃ ca khāt ||
kiṃ svic chīghrataraṃ vāyoḥ kiṃ svid bahutaraṃ nṛṇām ||
yudhiṣṭhira uvāca
mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccataraś ca khāt ||
manaḥ śīghrataraṃ vāyoś cintā bahutarī nṛṇām ||
yakṣa uvāca
kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati ||
kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate ||
yudhiṣṭhira uvāca
matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati ||
aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यक्ष उवाच किं स्विद् आदित्यम् उन्नयति के च तस्याभितश् चराः ॥ कश् चैनम् अस्तं नयति कस्मिंश् च प्रतितिष्ठति ॥ युधिष्ठिर उवाच ब्रह्मादित्यम् उन्नयति देवास् तस्याभितश् चराः ॥ धर्मश् चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ यक्ष उवाच केन स्विच् छ्रोत्रियो भवति केन स्विद् विन्दते महत् ॥ केन द्वितीयवान् भवति राजन् केन च बुद्धिमान् ॥ युधिष्ठिर उवाच श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ॥ धृत्या द्वितीयवान् भवति बुद्धिमान् वृद्धसेवया ॥ यक्ष उवाच किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश् च धर्मः सताम् इव ॥ कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥ युधिष्ठिर उवाच स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सताम् इव ॥ मरणं मानुषो भावः परिवादो ऽसताम् इव ॥ यक्ष उवाच किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश् च धर्मः सताम् इव ॥ कश् चैषां मानुषो भावः किम् एषाम् असताम् इव ॥ युधिष्ठिर उवाच इष्वस्त्रम् एषां देवत्वं यज्ञ एषां सताम् इव ॥ भयं वै मानुषो भावः परित्यागो ऽसताम् इव ॥ यक्ष उवाच किम् एकं यज्ञियं साम किम् एकं यज्ञियं यजुः ॥ का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ युधिष्ठिर उवाच प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ॥ वाग् एका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ यक्ष उवाच किं स्विद् आपततां श्रेष्ठं किं स्विन् निपततां वरम् ॥ किं स्वित् प्रतिष्ठमानानां किं स्वित् प्रवदतां वरम् ॥ युधिष्ठिर उवाच वर्षम् आपततां श्रेष्ठं बीजं निपततां वरम् ॥ गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रवदतां वरः ॥ यक्ष उवाच इन्द्रियार्थान् अनुभवन् बुद्धिमांल् लोकपूजितः ॥ संमतः सर्वभूतानाम् उच्छ्वसन् को न जीवति ॥ युधिष्ठिर उवाच देवतातिथिभृत्यानां पितॄणाम् आत्मनश् च यः ॥ न निर्वपति पञ्चानाम् उच्छ्वसन् न स जीवति ॥ यक्ष उवाच किं स्विद् गुरुतरं भूमेः किं स्विद् उच्चतरं च खात् ॥ किं स्विच् छीघ्रतरं वायोः किं स्विद् बहुतरं नृणाम् ॥ युधिष्ठिर उवाच माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चतरश् च खात् ॥ मनः शीघ्रतरं वायोश् चिन्ता बहुतरी नृणाम् ॥ यक्ष उवाच किं स्वित् सुप्तं न निमिषति किं स्विज् जातं न चोपति ॥ कस्य स्विद् धृदयं नास्ति किं स्विद् वेगेन वर्धते ॥ युधिष्ठिर उवाच मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्य् अण्डं जातं न चोपति ॥ अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥yakṣa uvāca kiṃ svid ādityam unnayati ke ca tasyābhitaś carāḥ || kaś cainam astaṃ nayati kasmiṃś ca pratitiṣṭhati || yudhiṣṭhira uvāca brahmādityam unnayati devās tasyābhitaś carāḥ || dharmaś cāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati || yakṣa uvāca kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat || kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān || yudhiṣṭhira uvāca śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat || dhṛtyā dvitīyavān bhavati buddhimān vṛddhasevayā || yakṣa uvāca kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva || kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva || yudhiṣṭhira uvāca svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satām iva || maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo 'satām iva || yakṣa uvāca kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva || kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva || yudhiṣṭhira uvāca iṣvastram eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satām iva || bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo 'satām iva || yakṣa uvāca kim ekaṃ yajñiyaṃ sāma kim ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ || kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate || yudhiṣṭhira uvāca prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ || vāg ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate || yakṣa uvāca kiṃ svid āpatatāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ svin nipatatāṃ varam || kiṃ svit pratiṣṭhamānānāṃ kiṃ svit pravadatāṃ varam || yudhiṣṭhira uvāca varṣam āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam || gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ pravadatāṃ varaḥ || yakṣa uvāca indriyārthān anubhavan buddhimāṃl lokapūjitaḥ || saṃmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati || yudhiṣṭhira uvāca devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ || na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati || yakṣa uvāca kiṃ svid gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ svid uccataraṃ ca khāt || kiṃ svic chīghrataraṃ vāyoḥ kiṃ svid bahutaraṃ nṛṇām || yudhiṣṭhira uvāca mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccataraś ca khāt || manaḥ śīghrataraṃ vāyoś cintā bahutarī nṛṇām || yakṣa uvāca kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati || kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate || yudhiṣṭhira uvāca matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati || aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate ||The Yaksha asks what raises the sun, who moves around it, who leads it to its setting, and on what it rests; Yudhishthira answers: Brahman raises the sun, the gods move around it, dharma leads it to its setting, it rests in truth; the Yaksha asks by what a man becomes a shrotriya, by what he attains greatness, by what he gains a companion, and by what he becomes wise; the answer: by listening, by austerity, by steadfastness, and by service to elders; of the brahmanas: their divinity is study of the scriptures, the virtue of the good among them is austerity, their human condition is death, their fault as the wicked is slander; of the kshatriyas: their divinity is the bow and weapons, the virtue of the good among them is sacrifice, their human condition is fear, their fault as the wicked is abandonment; of sacrifice: breath is its Saman, mind is its Yajus, speech alone cuts short the sacrifice, and no sacrifice surpasses it; the best of falling things is rain, of sown things the seed, of standing things cattle, of speaking things a son; he who makes no offerings to the five - gods, guests, servants, ancestors, and himself - breathes but does not live; the mother is heavier than the earth, the father higher than the sky, the mind swifter than the wind, and cares more numerous than men; the fish sleeps without closing its eyes, the egg is born yet does not move, the stone has no heart, the river grows in swiftness.

Translation

The Yaksha asked: 'What raises the sun? Who moves around it? Who leads it to its setting? On what does it rest?' Yudhishthira answered: 'Brahman raises the sun; the gods move around it; dharma leads it to its setting; it rests in truth.' The Yaksha asked: 'By what does a man become learned in the scriptures (a shrotriya)? By what does he attain greatness? By what does he gain a companion? By what does he become wise?' The answer: 'By listening one becomes a shrotriya; by austerity one attains greatness; by steadfastness one gains a companion; by service to elders one becomes wise.' Of the brahmanas Yudhishthira said: 'Their divinity is study of the scriptures; their virtue as good men is austerity; their human condition is death; their fault as the wicked is slander.' Of the kshatriyas: 'Their divinity is the bow and weapons; their virtue as good men is sacrifice; their human condition is fear; their fault as the wicked is abandonment [of those in need].' Of sacrifice: 'The breath is its Saman, the mind is its Yajus; speech alone cuts short a sacrifice, and no sacrifice can surpass it.' Of falling things, the best is rain; of sown things, the seed; of standing things, cattle; of speaking things, a son. He who does not make offerings to the five - gods, guests, servants, ancestors, and himself - breathes, but does not truly live. The mother is heavier than the earth, the father higher than the sky, the mind swifter than the wind, and cares more numerous than men. The fish sleeps without closing its eyes; the egg is born yet does not move; the stone has no heart; the river grows in swiftness.

Commentary

Yudhishthira's answers are brief, yet in them the world is ordered around truth, duty, and relationship. Knowledge here is not an ornament, but the capacity to see the order of things.

Version

d03058e4ec75 · published Jul 16, 2026, 5:37:35 PM UTC

Available inRUEN