Mahabharata 3.297.62-74

Devanāgarī

यक्ष उवाच
व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप ॥
पुरुषं त्व् इदानीम् आख्याहि यश् च सर्वधनी नरः ॥
युधिष्ठिर उवाच
दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ॥
यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥
तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च ॥
अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः ॥
यक्ष उवाच
व्याख्यातः पुरुषो राजन् यश् च सर्वधनी नरः ॥
तस्मात् तवैको भ्रातॄणां यम् इच्छसि स जीवतु ॥
युधिष्ठिर उवाच
श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोद्गतः ॥
व्यूढोरस्को महाबाहुर् नकुलो यक्ष जीवतु ॥
यक्ष उवाच
प्रियस् ते भीमसेनो ऽयम् अर्जुनो वः परायणम् ॥
स कस्मान् नकुलं राजन् सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥
यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् ॥
तुल्यं तं भीमम् उत्सृज्य नकुलं जीवम् इच्छसि ॥
तथैनं मनुजाः प्राहुर् भीमसेनं प्रियं तव ॥
अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥
यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः ॥
अर्जुनं तम् अपाहाय नकुलं जीवम् इच्छसि ॥
युधिष्ठिर उवाच
आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच् च मे मतम् ॥
आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥
धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः ॥
स्वधर्मान् न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥
यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः ॥
मातृभ्यां समम् इच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥
यक्ष उवाच
यस्य ते ऽर्थाच् च कामाच् च आनृशंस्यं परं मतम् ॥
तस्मात् ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥

Transliteration (IAST)

yakṣa uvāca
vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa ||
puruṣaṃ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ ||
yudhiṣṭhira uvāca
divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ ||
yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate ||
tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca ||
atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ ||
yakṣa uvāca
vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ ||
tasmāt tavaiko bhrātṝṇāṃ yam icchasi sa jīvatu ||
yudhiṣṭhira uvāca
śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhacchāla ivodgataḥ ||
vyūḍhorasko mahābāhur nakulo yakṣa jīvatu ||
yakṣa uvāca
priyas te bhīmaseno 'yam arjuno vaḥ parāyaṇam ||
sa kasmān nakulaṃ rājan sāpatnaṃ jīvam icchasi ||
yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam ||
tulyaṃ taṃ bhīmam utsṛjya nakulaṃ jīvam icchasi ||
tathainaṃ manujāḥ prāhur bhīmasenaṃ priyaṃ tava ||
atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvam icchasi ||
yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ ||
arjunaṃ tam apāhāya nakulaṃ jīvam icchasi ||
yudhiṣṭhira uvāca
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam ||
ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu ||
dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ ||
svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu ||
yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ ||
mātṛbhyāṃ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu ||
yakṣa uvāca
yasya te 'rthāc ca kāmāc ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam ||
tasmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

यक्ष उवाच व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप ॥ पुरुषं त्व् इदानीम् आख्याहि यश् च सर्वधनी नरः ॥ युधिष्ठिर उवाच दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ॥ यावत् स शब्दो भवति तावत् पुरुष उच्यते ॥ तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च ॥ अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नरः ॥ यक्ष उवाच व्याख्यातः पुरुषो राजन् यश् च सर्वधनी नरः ॥ तस्मात् तवैको भ्रातॄणां यम् इच्छसि स जीवतु ॥ युधिष्ठिर उवाच श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोद्गतः ॥ व्यूढोरस्को महाबाहुर् नकुलो यक्ष जीवतु ॥ यक्ष उवाच प्रियस् ते भीमसेनो ऽयम् अर्जुनो वः परायणम् ॥ स कस्मान् नकुलं राजन् सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥ यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् ॥ तुल्यं तं भीमम् उत्सृज्य नकुलं जीवम् इच्छसि ॥ तथैनं मनुजाः प्राहुर् भीमसेनं प्रियं तव ॥ अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवम् इच्छसि ॥ यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः ॥ अर्जुनं तम् अपाहाय नकुलं जीवम् इच्छसि ॥ युधिष्ठिर उवाच आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच् च मे मतम् ॥ आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः ॥ स्वधर्मान् न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः ॥ मातृभ्यां समम् इच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ यक्ष उवाच यस्य ते ऽर्थाच् च कामाच् च आनृशंस्यं परं मतम् ॥ तस्मात् ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥yakṣa uvāca vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa || puruṣaṃ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ || yudhiṣṭhira uvāca divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ || yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate || tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca || atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ || yakṣa uvāca vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ || tasmāt tavaiko bhrātṝṇāṃ yam icchasi sa jīvatu || yudhiṣṭhira uvāca śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhacchāla ivodgataḥ || vyūḍhorasko mahābāhur nakulo yakṣa jīvatu || yakṣa uvāca priyas te bhīmaseno 'yam arjuno vaḥ parāyaṇam || sa kasmān nakulaṃ rājan sāpatnaṃ jīvam icchasi || yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam || tulyaṃ taṃ bhīmam utsṛjya nakulaṃ jīvam icchasi || tathainaṃ manujāḥ prāhur bhīmasenaṃ priyaṃ tava || atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvam icchasi || yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ || arjunaṃ tam apāhāya nakulaṃ jīvam icchasi || yudhiṣṭhira uvāca ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam || ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu || dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ || svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu || yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ || mātṛbhyāṃ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu || yakṣa uvāca yasya te 'rthāc ca kāmāc ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam || tasmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha ||Якша говорит, что вопросы отвечены истинно, и просит назвать человека и того, кто владеет всем богатством; Юдхиштхира отвечает: пока звук доброго дела касается неба и земли, человек называется человеком; тот, кому равны приятное и неприятное, счастье и страдание, прошлое и будущее, — владеет всем богатством; якша доволен и предлагает оживить одного брата; Юдхиштхира выбирает Накулу, темного, красноглазого, широкогрудого и могучего; якша удивляется, почему он хочет оживить сына другой жены, а не любимого Бхиму с силой десяти тысяч слонов и не Арджуну, на чью силу опираются все Пандавы; Юдхиштхира отвечает, что высшая дхарма для него — не-жестокость, он хочет быть верен ей, люди знают его как царя дхармичного, и он не отступит от своей дхармы; Кунти и Мадри равны для него, он хочет равенства для обеих матерей, поэтому пусть Накула живет; якша говорит, что раз Юдхиштхира ставит не-жестокость выше пользы и желания, пусть все его братья живут.

Translation

Якша сказал: «Ты истинно ответил на мои вопросы, сокрушитель врагов. Теперь назови человека и того, кто владеет всем богатством». Юдхиштхира ответил: «Пока звук доброго дела касается неба и земли, человек называется человеком. Тот, кому равны приятное и неприятное, счастье и страдание, прошлое и будущее, - владеет всем богатством». Якша сказал: «Ты объяснил, кто человек и кто владеет всем богатством. Поэтому пусть один из твоих братьев, кого пожелаешь, оживет». Юдхиштхира сказал: «Пусть живет Накула - темный, красноглазый, широкий грудью, могучерукий, выросший как большой шала». Якша спросил: «Бхимасена тебе дорог, Арджуна - ваше прибежище. Почему же ты хочешь, чтобы жил сын другой жены? Почему оставляешь Бхиму, равного силой десяти тысячам слонов, и Арджуну, на чью силу опираются все Пандавы?» Юдхиштхира ответил: «Не-жестокость - высшая дхарма, и для меня она выше пользы. Я хочу совершить не-жестокость: пусть живет Накула. Люди знают меня как царя, чья природа - дхарма; я не отступлю от своей дхармы. Как Кунти, так и Мадри: нет для меня различия между ними. Я хочу равенства для обеих матерей. Пусть живет Накула». Якша сказал: «Раз для тебя не-жестокость выше пользы и желания, пусть все твои братья живут, бык Бхаратов».

Commentary

Выбор Накулы раскрывает Юдхиштхиру лучше всех правильных ответов. Он не выбирает самого полезного брата, а защищает равенство двух матерей; так дхарма становится действием.

Version

13754860dd5f · published Jun 18, 2026, 7:59:35 AM UTC