तथा स शिबिरं तेषां द्रौणिर् आहवदुर्मदः ॥
व्यक्षोभयत राजेन्द्र महाह्रदम् इव द्विपः ॥
उत्पेतुस् तेन शब्देन योधा राजन् विचेतसः ॥
निद्रार्ताश् च भयार्ताश् च व्यधावन्त ततस् ततः ॥
विस्वरं चुक्रुशुश् चान्ये बह्वबद्धं तथावदन् ॥
न च स्म प्रतिपद्यन्ते शस्त्राणि वसनानि च ॥
विमुक्तकेशाश् चाप्य् अन्ये नाभ्यजानन् परस्परम् ॥
उत्पतन्तः परे भीताः के चित् तत्र तथाभ्रमन् ॥
पुरीषम् असृजन् के चित् के चिन् मूत्रं प्रसुस्रुवुः ॥
बन्धनानि च राजेन्द्र संछिद्य तुरगा द्विपाः ॥
समं पर्यपतंश् चान्ये कुर्वन्तो महद् आकुलम् ॥
तत्र के चिन् नरा भीता व्यलीयन्त महीतले ॥
तथैव तान् निपतितान् अपिंषन् गजवाजिनः ॥
तस्मिंस् तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ ॥
तृप्तानि व्यनदन्न् उच्चैर् मुदा भरतसत्तम ॥
स शब्दः प्रेरितो राजन् भूतसंघैर् मुदा युतैः ॥
अपूरयद् दिशः सर्वा दिवं चापि महास्वनः ॥
तेषाम् आर्तस्वरं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः ॥
मुक्ताः पर्यपतन् राजन् मृद्नन्तः शिबिरे जनम् ॥
तैस् तत्र परिधावद्भिश् चरणोदीरितं रजः ॥
अकरोच् छिबिरे तेषां रजन्यां द्विगुणं तमः ॥
तस्मिंस् तमसि संजाते प्रमूढाः सर्वतो जनाः ॥
नाजानन् पितरः पुत्रान् भ्रातॄन् भ्रातर एव च ॥
गजा गजान् अतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान् ॥
अताडयंस् तथाभञ्जंस् तथामृद्नंश् च भारत ॥
ते भग्नाः प्रपतन्तश् च निघ्नन्तश् च परस्परम् ॥
न्यपातयन्त च परान् पातयित्वा तथापिषन् ॥
विचेतसः सनिद्राश् च तमसा चावृता नराः ॥
जघ्नुः स्वान् एव तत्राथ कालेनाभिप्रचोदिताः ॥
त्यक्त्वा द्वाराणि च द्वाःस्थास् तथा गुल्मांश् च गौल्मिकाः ॥
प्राद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः ॥
विप्रनष्टाश् च ते ऽन्योन्यं नाजानन्त तदा विभो ॥
क्रोशन्तस् तात पुत्रेति दैवोपहतचेतसः ॥
पलायतां दिशस् तेषां स्वान् अप्य् उत्सृज्य बान्धवान् ॥
गोत्रनामभिर् अन्योन्यम् आक्रन्दन्त ततो जनाः ॥
हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे ॥
तान् बुद्ध्वा रणमत्तो ऽसौ द्रोणपुत्रो व्यपोथयत् ॥
तत्रापरे वध्यमाना मुहुर् मुहुर् अचेतसः ॥
शिबिरान् निष्पतन्ति स्म क्षत्रिया भयपीडिताः ॥
तांस् तु निष्पततस् त्रस्ताञ् शिबिराञ् जीवितैषिणः ॥
कृतवर्मा कृपश् चैव द्वारदेशे निजघ्नतुः ॥
विशस्त्रयन्त्रकवचान् मुक्तकेशान् कृताञ्जलीन् ॥
वेपमानान् क्षितौ भीतान् नैव कांश् चिद् अमुञ्चताम् ॥
नामुच्यत तयोः कश् चिन् निष्क्रान्तः शिबिराद् बहिः ॥
कृपस्य च महाराज हार्दिक्यस्य च दुर्मतेः ॥
भूयश् चैव चिकीर्षन्तौ द्रोणपुत्रस्य तौ प्रियम् ॥
त्रिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम् ॥
tathā sa śibiraṃ teṣāṃ drauṇir āhavadurmadaḥ ||
vyakṣobhayata rājendra mahāhradam iva dvipaḥ ||
utpetus tena śabdena yodhā rājan vicetasaḥ ||
nidrārtāś ca bhayārtāś ca vyadhāvanta tatas tataḥ ||
visvaraṃ cukruśuś cānye bahvabaddhaṃ tathāvadan ||
na ca sma pratipadyante śastrāṇi vasanāni ca ||
vimuktakeśāś cāpy anye nābhyajānan parasparam ||
utpatantaḥ pare bhītāḥ ke cit tatra tathābhraman ||
purīṣam asṛjan ke cit ke cin mūtraṃ prasusruvuḥ ||
bandhanāni ca rājendra saṃchidya turagā dvipāḥ ||
samaṃ paryapataṃś cānye kurvanto mahad ākulam ||
tatra ke cin narā bhītā vyalīyanta mahītale ||
tathaiva tān nipatitān apiṃṣan gajavājinaḥ ||
tasmiṃs tathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha ||
tṛptāni vyanadann uccair mudā bharatasattama ||
sa śabdaḥ prerito rājan bhūtasaṃghair mudā yutaiḥ ||
apūrayad diśaḥ sarvā divaṃ cāpi mahāsvanaḥ ||
teṣām ārtasvaraṃ śrutvā vitrastā gajavājinaḥ ||
muktāḥ paryapatan rājan mṛdnantaḥ śibire janam ||
tais tatra paridhāvadbhiś caraṇodīritaṃ rajaḥ ||
akaroc chibire teṣāṃ rajanyāṃ dviguṇaṃ tamaḥ ||
tasmiṃs tamasi saṃjāte pramūḍhāḥ sarvato janāḥ ||
nājānan pitaraḥ putrān bhrātṝn bhrātara eva ca ||
gajā gajān atikramya nirmanuṣyā hayā hayān ||
atāḍayaṃs tathābhañjaṃs tathāmṛdnaṃś ca bhārata ||
te bhagnāḥ prapatantaś ca nighnantaś ca parasparam ||
nyapātayanta ca parān pātayitvā tathāpiṣan ||
vicetasaḥ sanidrāś ca tamasā cāvṛtā narāḥ ||
jaghnuḥ svān eva tatrātha kālenābhipracoditāḥ ||
tyaktvā dvārāṇi ca dvāḥsthās tathā gulmāṃś ca gaulmikāḥ ||
prādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ ||
vipranaṣṭāś ca te 'nyonyaṃ nājānanta tadā vibho ||
krośantas tāta putreti daivopahatacetasaḥ ||
palāyatāṃ diśas teṣāṃ svān apy utsṛjya bāndhavān ||
gotranāmabhir anyonyam ākrandanta tato janāḥ ||
hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare ||
tān buddhvā raṇamatto 'sau droṇaputro vyapothayat ||
tatrāpare vadhyamānā muhur muhur acetasaḥ ||
śibirān niṣpatanti sma kṣatriyā bhayapīḍitāḥ ||
tāṃs tu niṣpatatas trastāñ śibirāñ jīvitaiṣiṇaḥ ||
kṛtavarmā kṛpaś caiva dvāradeśe nijaghnatuḥ ||
viśastrayantrakavacān muktakeśān kṛtāñjalīn ||
vepamānān kṣitau bhītān naiva kāṃś cid amuñcatām ||
nāmucyata tayoḥ kaś cin niṣkrāntaḥ śibirād bahiḥ ||
kṛpasya ca mahārāja hārdikyasya ca durmateḥ ||
bhūyaś caiva cikīrṣantau droṇaputrasya tau priyam ||
triṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanam ||
Так Драуни, неукротимый в бою, сотрясал их лагерь, о царь царей, как слон сотрясает великое озеро. От этого шума воины вскакивали, потеряв разум; мучимые сном и страхом, они метались туда и сюда. Одни кричали хрипло и говорили много бессвязного, не находя ни оружия, ни одежды. Другие, с распущенными волосами, не узнавали друг друга; одни вскакивали в страхе и блуждали, другие испражнялись и мочились от ужаса. Кони и слоны, разорвав привязи, носились вместе, создавая великое смятение. Некоторые испуганные люди падали и прятались на земле, а упавших топтали слоны и кони. Когда всё это происходило, о бык среди людей, насытившиеся ракшасы громко ревели от радости. Этот великий звук, поднятый радостными сонмами существ, наполнил все стороны света и небо. Услышав мучительные крики людей, испуганные слоны и кони, вырвавшись на свободу, носились по лагерю и топтали людей. Пыль, поднятая их ногами, сделала ночную тьму в лагере вдвое гуще. В этой тьме люди повсюду были сбиты с толку: отцы не узнавали сыновей, братья — братьев. Слоны наступали на слонов, кони без всадников — на коней; они били, ломали и давили, о Бхарата. Сломленные, падая и убивая друг друга, они валили других и топтали поверженных. Сонные, лишённые сознания и покрытые тьмой люди, побуждаемые Временем, убивали там своих же. Привратники оставили ворота, начальники отрядов — отряды и бежали кто как мог, безумные, не зная куда. Разбежавшись, они не узнавали друг друга, о владыка, и с сознанием, поражённым судьбой, кричали: “Отец! Сын!” Бегущие во все стороны оставляли даже своих родных, и люди перекликались друг с другом по родовым именам. Другие, вопя “ха-ха”, лежали на земле; заметив их, опьянённый боем сын Дроны сокрушал их. Иные кшатрии, снова и снова убиваемые, в смятении выбегали из лагеря, мучимые страхом. Но тех, кто в ужасе выбегал из стана, желая спастись, Критаварман и Крипа убивали у ворот. Безоружных, без брони, с распущенными волосами, со сложенными ладонями, дрожащих и павших на землю от страха, они никого не отпускали. Никто, кто вышел из лагеря наружу, не спасся от Крипы и дурноумного Хардикьи, о великий царь. Желая ещё больше угодить сыну Дроны, они подожгли лагерь в трёх местах».
a6ee4d96c670 · published Jun 20, 2026, 12:26:14 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Теперь грех разделяется между тремя: Ашваттхаман убивает внутри, Крипа и Критаварман режут бегущих у ворот. Особенно тяжёлый знак — сложенные ладони не спасают: те, кто должен был понимать закон сдачи и прибежища, сами закрывают выход.