Mahabharata
The Vigilant King and the Protected Realm12.57.1-10
10205 / 15823
Mahabharata · 12.57.1-10
Devanāgarī

भीष्म उवाच
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ॥
प्रशाम्यते च राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥
भगवान् उशना चाह श्लोकम् अत्र विशां पते ॥
तम् इहैकमना राजन् गदतस् त्वं निबोध मे ॥
द्वाव् एतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयान् इव ॥
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥
तद् एतन् नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुम् अर्हसि ॥
संधेयान् अपि संधत्स्व विरोध्यांश् च विरोधय ॥
सप्ताङ्गे यश् च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत् ॥
गुरुर् वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥
मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः श्लोकः पुरातनः ॥
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥
गुरोर् अप्य् अवलिप्तस्य कार्याकार्यम् अजानतः ॥
उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता ॥
असमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस् त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥
असमञ्जाः सरय्वां प्राक् पौराणां बालकान् नृप ॥
न्यमज्जयद् अतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर् महातपाः ॥
मिथ्या विप्रान् उपचरन् संत्यक्तो दयितः सुतः ॥

Transliteration (IAST)

bhīṣma uvāca
nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira ||
praśāmyate ca rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ ||
bhagavān uśanā cāha ślokam atra viśāṃ pate ||
tam ihaikamanā rājan gadatas tvaṃ nibodha me ||
dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva ||
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||
tad etan naraśārdūla hṛdi tvaṃ kartum arhasi ||
saṃdheyān api saṃdhatsva virodhyāṃś ca virodhaya ||
saptāṅge yaś ca te rājye vaiparītyaṃ samācaret ||
gurur vā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ ||
maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ ||
rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā ||
guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ ||
utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate ||
bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā ||
asamañjāḥ suto jyeṣṭhas tyaktaḥ paurahitaiṣiṇā ||
asamañjāḥ sarayvāṃ prāk paurāṇāṃ bālakān nṛpa ||
nyamajjayad ataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ ||
ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketur mahātapāḥ ||
mithyā viprān upacaran saṃtyakto dayitaḥ sutaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма продолжил
नित्य उद्युक्तेन वै राज्ञाnitya udyuktena vai rājñāпостоянно готовым ведь царём; правитель должен быть деятельным
भवितव्यम् युधिष्ठिरbhavitavyam yudhiṣṭhiraдолжно быть, Юдхиштхира; следует быть
प्रशाम्यते च राजा हिpraśāmyate ca rājā hiи затухает царь ведь; угасает власть
न अरी इव उद्यम वर्जितःna arī iva udyama varjitaḥкак не враг, лишённый усилия; как бездеятельный противник
भगवान् उशना च आहbhagavān uśanā ca āhaблагословенный Ушанас также сказал; Шукра сказал
श्लोकम् अत्र विशाम् पतेślokam atra viśām pateстих здесь, господин людей; строфу об этом
तम् इह एक मनाः राजन्tam iha eka manāḥ rājanего здесь с единым умом, царь; сосредоточенно
गदतः त्वम् निबोध मेgadataḥ tvam nibodha meговорящего меня ты узнай; выслушай от меня
द्वौ एतौ ग्रसते भूमिःdvau etau grasate bhūmiḥэтих двух поглощает земля; земля пожирает двоих
सर्पः बिल शयान् इवsarpaḥ bila śayān ivaкак змей норных; словно змея в норе
राजानम् च अविरोद्धारम्rājānam ca aviroddhāramи царя, не противящегося; правителя без сопротивления
ब्राह्मणम् च अप्रवासिनम्brāhmaṇam ca apravāsinamи брахмана, не странствующего; не уходящего в обучение
तत् एतत् नर शार्दूलtat etat nara śārdūlaпоэтому это, тигр людей; это наставление
हृदि त्वम् कर्तुम् अर्हसिhṛdi tvam kartum arhasiв сердце ты должен сделать; держи в сердце
संधेयान् अपि संधत्स्वsaṃdheyān api saṃdhatsvaс подлежащими союзу соединяйся; заключай союзы
विरोध्यान् च विरोधयvirodhyān ca virodhayaи противящихся противопоставляй; враждебным противься
सप्त अङ्गेsapta aṅgeв семичленном; в семи элементах
यः च ते राज्येyaḥ ca te rājyeи кто в твоём царстве; в твоей державе
वैपरीत्यम् समाचरेत्vaiparītyam samācaretпротивоположно поступает; действует разрушительно
गुरुः वा यदि वा मित्रम्guruḥ vā yadi vā mitramбудь то учитель или друг; даже старший
प्रतिहन्तव्यः एव सःpratihantavyaḥ eva saḥон должен быть отражён; его надо остановить
मरुत्तेन हि राज्ञा अयम्maruttena hi rājñā ayamведь царём Маруттой этот; Марутта сказал
गीतः श्लोकः पुरातनःgītaḥ ślokaḥ purātanaḥспет стих древний; древняя строфа
राज्य अधिकारे राज इन्द्रrājya adhikāre rāja indraо власти царства, царь царей; в деле правления
बृहस्पति मतः पुराbṛhaspati mataḥ purāпо мнению Брихаспати прежде; согласно Брихаспати
गुरोः अपि अवलिप्तस्यguroḥ api avaliptasyaдаже учителя высокомерного; возгордившегося старшего
कार्य अकार्यम् अजानतःkārya akāryam ajānataḥне знающего должного и недолжного; не различающего поступки
उत्पथ प्रतिपन्नस्यutpatha pratipannasyaставшего на ложный путь; пошедшего неверно
परित्यागः विधीयतेparityāgaḥ vidhīyateоставление предписывается; отстранение установлено
बाहोः पुत्रेण राज्ञा चbāhoḥ putreṇa rājñā caи царём, сыном Баху; Сагарой
सगरेण इह धीमताsagareṇa iha dhīmatāмудрым Сагарой здесь; разумным царём
असमञ्जाः सुतः ज्येष्ठःasamañjāḥ sutaḥ jyeṣṭhaḥАсаманджас, сын старший; старший сын
त्यक्तः पौर हित एषिणाtyaktaḥ paura hita eṣiṇāоставлен желавшим блага горожан; ради пользы граждан
असमञ्जाः सरय्वाम् प्राक्asamañjāḥ sarayvām prākАсаманджас в Сараю прежде; в реке Сараю
पौराणाम् बालकान् नृपpaurāṇām bālakān nṛpaдетей горожан, царь; городских мальчиков
न्यमज्जयत् अतः पित्राnyamajjayat ataḥ pitrāтопил, поэтому отцом; погружал в воду
निर्भर्त्स्य सः विवासितःnirbhartsya saḥ vivāsitaḥобруганный, он изгнан; был выслан
ऋषिणा उद्दालकेन अपिṛṣiṇā uddālakena apiи риши Уддалакой также; мудрецом Уддалакой
श्वेतकेतुः महा तपाःśvetaketuḥ mahā tapāḥШветакету, великий подвижник; сын-аскет
मिथ्या विप्रान् उपचरन्mithyā viprān upacaranложно с брахманами обращавшийся; неверно служивший
संत्यक्तः दयितः सुतःsaṃtyaktaḥ dayitaḥ sutaḥоставлен любимый сын; был отвергнут
Translation

Бхишма сказал: «Юдхиштхира, царь должен быть всегда готов к действию; правитель, лишённый усилия, угасает, словно враг без сопротивления. Благословенный Ушанас сказал об этом строфу, господин людей; выслушай её от меня сосредоточенно, царь. Земля поглощает этих двух, как змей норных: царя, который не противится, и брахмана, который не странствует. Поэтому, тигр среди людей, держи это в сердце: с теми, с кем следует заключать союз, заключай союз, а тем, кому следует противиться, противься. И кто бы в твоём семичленном царстве ни действовал разрушительно, будь то учитель или друг, он должен быть остановлен. В древности царь Марутта, следуя мнению Брихаспати, сказал древнюю строфу о царской власти: даже от учителя, который возгордился, не различает должного и недолжного и встал на ложный путь, предписано отстраниться. Мудрый царь Сагара, сын Баху, ради блага горожан отверг своего старшего сына Асаманджаса: тот прежде топил в Сараю детей горожан, и отец, обличив его, изгнал. И риши Уддалака отверг любимого сына Шветакету, великого подвижника, когда тот неверно обращался с брахманами».

Version

3f029b4ca4c6 · published Jun 20, 2026, 5:52:52 PM UTC

Available inRU

Page between verses with