युधिष्ठिर उवाच
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ॥
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥
तद् इच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम ॥
यथा राजन् न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः ॥
धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ॥
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥
शत्रुभिर् बहुभिर् ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं सर्वम् एव यथाविधि ॥
विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः ॥
बहवो ऽप्य् एकम् उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥
सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः ॥
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत् ॥
कथं मित्रम् अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ ॥
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर् मित्रस्य चान्तरे ॥
प्रज्ञातलक्षणे राजन्न् अमित्रे मित्रतां गते ॥
कथं नु पुरुषः कुर्यात् किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥
विग्रहं केन वा कुर्यात् संधिं वा केन योजयेत् ॥
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवान् इति ॥
एतद् वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप ॥
नैतस्य कश् चिद् वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः ॥
ऋते शांतनवाद् भीष्मात् सत्यसंधाज् जितेन्द्रियात् ॥
तद् अन्विष्य महाबाहो सर्वम् एतद् वदस्व मे ॥
भीष्म उवाच
त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ॥
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम् आपत्सु भारत ॥
अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥
सामर्थ्ययोगात् कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः ॥
तस्माद् विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ॥
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥
संधातव्यं बुधैर् नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः ॥
अमित्रैर् अपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश् च भारत ॥
यो ह्य् अमित्रैर् नरो नित्यं न संदध्याद् अपण्डितः ॥
न सो ऽर्थम् आप्नुयात् किं चित् फलान्य् अपि च भारत ॥
यस् त्व् अमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ॥
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद् विन्दते फलम् ॥
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च ॥
yudhiṣṭhira uvāca
sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha ||
anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī ||
tad icchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama ||
yathā rājan na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ ||
dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada ||
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me vyākhyātum arhasi ||
śatrubhir bahubhir grasto yathā varteta pārthivaḥ ||
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvam eva yathāvidhi ||
viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ ||
bahavo 'py ekam uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ ||
sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ ||
ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet ||
kathaṃ mitram ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha ||
ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatror mitrasya cāntare ||
prajñātalakṣaṇe rājann amitre mitratāṃ gate ||
kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāt kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet ||
vigrahaṃ kena vā kuryāt saṃdhiṃ vā kena yojayet ||
kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavān iti ||
etad vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa ||
naitasya kaś cid vaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ ||
ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt satyasaṃdhāj jitendriyāt ||
tad anviṣya mahābāho sarvam etad vadasva me ||
bhīṣma uvāca
tvadyukto 'yam anupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ ||
śṛṇu me putra kārtsnyena guhyam āpatsu bhārata ||
amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati ||
sāmarthyayogāt kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ ||
tasmād viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret ||
deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye ||
saṃdhātavyaṃ budhair nityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ ||
amitrair api saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāś ca bhārata ||
yo hy amitrair naro nityaṃ na saṃdadhyād apaṇḍitaḥ ||
na so 'rtham āpnuyāt kiṃ cit phalāny api ca bhārata ||
yas tv amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate ||
arthayuktiṃ samālokya sumahad vindate phalam ||
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca ||
Юдхиштхира спросил: «Ты везде говорил, что разум — высшее: предвидящий, своевременный, а медлительный губителен. Теперь я хочу услышать высшую мудрость: как царю, окружённому врагами, не впасть в заблуждение? Как должен действовать правитель, зажатый многими врагами? Как слабому и одинокому устоять среди могущественных? Как распознать друга и врага, как поступать, когда враг становится другом, с кем воевать и с кем заключать союз? Это главное из всех дел, и никто, кроме тебя, Шантанавы, верного истине и победившего чувства, не способен объяснить это». Бхишма ответил: «Вопрос достоин тебя, Юдхиштхира. Слушай полностью тайное наставление для бедственных обстоятельств. Враг становится другом, а друг портится; всё зависит от силы, дела, места и времени. Поэтому мудрый, желая блага, должен уметь и доверять, и вступать в разрыв, и заключать союз даже с врагами, когда нужно сохранить жизнь. Кто никогда не заключает союза с врагами, тот глуп и не достигает пользы; кто же, увидев связь с выгодой, заключает союз с врагом и даже расходится с другом, тот получает великий плод. В связи с этим рассказывают древнюю беседу кота и мыши у баньяна».
390a3b772f43 · published Jun 21, 2026, 10:43:41 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Бхишма сразу снимает простую мораль: враг и друг не являются неподвижными категориями в политике бедствия. Дхармическая мудрость здесь не наивна; она требует видеть место, время, силу и реальную задачу сохранения жизни.