इत्य् अभिव्यक्तम् एवासौ पलितेनावभर्त्सितः ॥
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषकं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
संमन्ये ऽहं तव प्रज्ञां यस् त्वं मम हिते रतः ॥
उक्तवान् अर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ॥
न तु माम् अन्यथा साधो त्वं विज्ञातुम् इहार्हसि ॥
प्राणप्रदानजं त्वत्तो मम सौहृदम् आगतम् ॥
धर्मज्ञो ऽस्मि गुणज्ञो ऽस्मि कृतज्ञो ऽस्मि विशेषतः ॥
मित्रेषु वत्सलश् चास्मि त्वद्विधेषु विशेषतः ॥
तन् माम् एवंगते साधो न यावयितुम् अर्हसि ॥
त्वया हि याव्यमानो ऽहं प्राणाञ् जह्यां सबान्धवः ॥
धिक् शब्दो हि बुधैर् दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु ॥
मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुम् अर्हसि ॥
इति संस्तूयमानो हि मार्जारेण स मूषकः ॥
मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
साधुर् भवाञ् श्रुतार्थो ऽस्मि प्रीयते न च विश्वसे ॥
संस्तवैर् वा धनौघैर् वा नाहं शक्यः पुनस् त्वया ॥
न ह्य् अमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे ॥
अस्मिन्न् अर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा ॥
समाहितश् चरेद् युक्त्या कृतार्थश् च न विश्वसेत् ॥
तस्मात् सर्वास्व् अवस्थासु रक्षेज् जीवितम् आत्मनः ॥
द्रव्याणि संततिश् चैव सर्वं भवति जीवतः ॥
संक्षेपो नीतिशास्त्राणाम् अविश्वासः परो मतः ॥
नृषु तस्माद् अविश्वासः पुष्कलं हितम् आत्मनः ॥
वध्यन्ते न ह्य् अविश्वस्ताः शत्रुभिर् दुर्बला अपि ॥
विश्वस्तास् त्व् आशु वध्यन्ते बलवन्तो ऽपि दुर्बलैः ॥
त्वद्विधेभ्यो मया ह्य् आत्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा ॥
रक्ष त्वम् अपि चात्मानं चण्डालाज् जातिकिल्बिषात् ॥
स तस्य ब्रुवतस् त्व् एवं संत्रासाज् जातसाध्वसः ॥
स्वबिलं हि जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥
ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यम् आत्मनः ॥
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलम् अन्यज् जगाम ह ॥
ity abhivyaktam evāsau palitenāvabhartsitaḥ ||
mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣakaṃ vākyam abravīt ||
saṃmanye 'haṃ tava prajñāṃ yas tvaṃ mama hite rataḥ ||
uktavān arthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ ||
na tu mām anyathā sādho tvaṃ vijñātum ihārhasi ||
prāṇapradānajaṃ tvatto mama sauhṛdam āgatam ||
dharmajño 'smi guṇajño 'smi kṛtajño 'smi viśeṣataḥ ||
mitreṣu vatsalaś cāsmi tvadvidheṣu viśeṣataḥ ||
tan mām evaṃgate sādho na yāvayitum arhasi ||
tvayā hi yāvyamāno 'haṃ prāṇāñ jahyāṃ sabāndhavaḥ ||
dhik śabdo hi budhair dṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu ||
maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkitum arhasi ||
iti saṃstūyamāno hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ ||
manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyam abravīt ||
sādhur bhavāñ śrutārtho 'smi prīyate na ca viśvase ||
saṃstavair vā dhanaughair vā nāhaṃ śakyaḥ punas tvayā ||
na hy amitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakhe ||
asminn arthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte ||
śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā ||
samāhitaś cared yuktyā kṛtārthaś ca na viśvaset ||
tasmāt sarvāsv avasthāsu rakṣej jīvitam ātmanaḥ ||
dravyāṇi saṃtatiś caiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ ||
saṃkṣepo nītiśāstrāṇām aviśvāsaḥ paro mataḥ ||
nṛṣu tasmād aviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitam ātmanaḥ ||
vadhyante na hy aviśvastāḥ śatrubhir durbalā api ||
viśvastās tv āśu vadhyante balavanto 'pi durbalaiḥ ||
tvadvidhebhyo mayā hy ātmā rakṣyo mārjāra sarvadā ||
rakṣa tvam api cātmānaṃ caṇḍālāj jātikilbiṣāt ||
sa tasya bruvatas tv evaṃ saṃtrāsāj jātasādhvasaḥ ||
svabilaṃ hi javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ ||
tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyam ātmanaḥ ||
viśrāvya palitaḥ prājño bilam anyaj jagāma ha ||
Ломаша, пристыженный обличением Палиты, снова сказал: «Я признаю твою мудрость. Ты говоришь истину выгоды, но не должен считать меня иным. Моя дружба родилась из того, что ты даровал мне жизнь. Я знаю дхарму, знаю качества, я благодарен и особенно привязан к таким друзьям, как ты. Не отгоняй меня: для таких гордых, как я, позор хуже смерти. Не подозревай меня». Палита ответил: «Ты говоришь хорошо, и я услышал смысл. Ты мне приятен, но я не доверяю. Ни похвалами, ни потоками богатства ты уже не сделаешь меня доступным. Мудрые без причины не идут во власть врага. Выслушай две гатхи Ушаны: в общем с врагом деле, заключив союз с сильнейшим, надо действовать собранно и разумно, а достигнув цели — не доверять. Во всех обстоятельствах надо защищать свою жизнь: богатство и потомство есть у того, кто жив. Краткая суть нити-шастр — высшее недоверие. Недоверчивые не гибнут от врагов, даже если они слабы; доверившиеся быстро гибнут даже от слабых. От подобных тебе, кот, я всегда должен защищать себя; и ты тоже защищайся от чандалы». Услышав это и всё ещё боясь, Ломаша быстро ушёл в свою нору. А мудрый Палита, провозгласив силу своего разума и знание смысла шастр, ушёл в другую нору».
f11982198afe · published Jun 21, 2026, 10:43:41 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Финал разговора не оставляет сентиментального примирения. Палита признаёт речь Ломаши приятной, но отделяет приятность от безопасности. Это точное различение и есть практическая buddhi.