Mahabharata
Sanatkumāra Teaches Vṛtra the Greatness of Viṣṇu12.271.7-18
11261 / 15823
Mahabharata · 12.271.7-18
Devanāgarī

शृणु सर्वम् इदं दैत्य विष्णोर् माहात्म्यम् उत्तमम् ॥
विष्णौ जगत् स्थितं सर्वम् इति विद्धि परंतप ॥
सृजत्य् एष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम् ॥
एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः ॥
अस्मिन् गच्छन्ति विलयम् अस्माच् च प्रभवन्त्य् उत ॥
नैष दानवता शक्यस् तपसा नैव चेज्यया ॥
संप्राप्तुम् इन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः ॥
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सो ऽमुत्रानन्त्यम् अश्नुते ॥
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यम् अग्नौ विशोधयेत् ॥
बहुशो ऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह ॥
तद्वज् जातिशतैर् जीवः शुध्यते ऽल्पेन कर्मणा ॥
यत्नेन महता चैवाप्य् एकजातौ विशुध्यते ॥
लीलयाल्पं यथा गात्रात् प्रमृज्याद् आत्मनो रजः ॥
बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥
यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् ॥
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत् सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥
तद् एव बहुभिर् माल्यैर् वास्यमानं पुनः पुनः ॥
विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धे ऽवतिष्ठति ॥
एवं जातिशतैर् युक्तो गुणैर् एव प्रसङ्गिषु ॥
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै ॥
कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव ॥
यथा कर्मविशेषांश् च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥
यथा च संप्रवर्तन्ते यस्मिंस् तिष्ठन्ति वा विभो ॥
तत् ते ऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तद् इहैकमनाः शृणु ॥

Transliteration (IAST)

śṛṇu sarvam idaṃ daitya viṣṇor māhātmyam uttamam ||
viṣṇau jagat sthitaṃ sarvam iti viddhi paraṃtapa ||
sṛjaty eṣa mahābāho bhūtagrāmaṃ carācaram ||
eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ ||
asmin gacchanti vilayam asmāc ca prabhavanty uta ||
naiṣa dānavatā śakyas tapasā naiva cejyayā ||
saṃprāptum indriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate ||
bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sthitaḥ ||
nirmalīkurute buddhyā so 'mutrānantyam aśnute ||
yathā hiraṇyakartā vai rūpyam agnau viśodhayet ||
bahuśo 'tiprayatnena mahatātmakṛtena ha ||
tadvaj jātiśatair jīvaḥ śudhyate 'lpena karmaṇā ||
yatnena mahatā caivāpy ekajātau viśudhyate ||
līlayālpaṃ yathā gātrāt pramṛjyād ātmano rajaḥ ||
bahu yatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā ||
yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam ||
na muñcati svakaṃ gandhaṃ tadvat sūkṣmasya darśanam ||
tad eva bahubhir mālyair vāsyamānaṃ punaḥ punaḥ ||
vimuñcati svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe 'vatiṣṭhati ||
evaṃ jātiśatair yukto guṇair eva prasaṅgiṣu ||
buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena vai ||
karmaṇā svena raktāni viraktāni ca dānava ||
yathā karmaviśeṣāṃś ca prāpnuvanti tathā śṛṇu ||
yathā ca saṃpravartante yasmiṃs tiṣṭhanti vā vibho ||
tat te 'nupūrvyā vyākhyāsye tad ihaikamanāḥ śṛṇu ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
शृणु सर्वम् इदम् दैत्यśṛṇu sarvam idam daityaвыслушай всё это, дайтья; асур
विष्णोः माहात्म्यम् उत्तमम्viṣṇoḥ māhātmyam uttamamвысшее величие Вишну; превосходную славу
विष्णौ जगत् स्थितम् सर्वम्viṣṇau jagat sthitam sarvamво Вишну стоит весь мир; всё сущее
इति विद्धि परम् तपiti viddhi param tapaтак знай, сокрушитель врагов; подвижник
सृजति एष महा बाहोsṛjati eṣa mahā bāhoОн творит, могучерукий; создаёт
भूत ग्रामम् चर अचरम्bhūta grāmam cara acaramмножество существ, движущихся и недвижимых; живых и неподвижных
एष च आक्षिपते कालेeṣa ca ākṣipate kāleОн же втягивает в срок; в должное время
काले विसृजते पुनःkāle visṛjate punaḥи в срок снова выпускает; проявляет
अस्मिन् गच्छन्ति विलयम्asmin gacchanti vilayamв Нём достигают растворения; исчезновения
अस्मात् च प्रभवन्ति उतasmāt ca prabhavanti utaи из Него же возникают; происходят
न एष दानवता शक्यःna eṣa dānavatā śakyaḥОн не достижим данавской природой; асурством
तपसा न एव च इज्ययाtapasā na eva ca ijyayāни аскезой, ни жертвоприношением; обрядом
संप्राप्तुम् इन्द्रियाणाम् तुsaṃprāptum indriyāṇām tuбыть достигнутым; чувств же; органов чувств
संयमेन एव शक्यतेsaṃyamena eva śakyateтолько сдержанностью возможно; обузданием
बाह्ये च अभ्यन्तरे च एवbāhye ca abhyantare ca evaи во внешнем, и во внутреннем; снаружи и внутри
कर्मणा मनसि स्थितःkarmaṇā manasi sthitaḥдействием, пребывающим в уме; сосредоточенным
निर्मलीकुरुते बुद्ध्याnirmalīkurute buddhyāочищает разумом; делает незапятнанным
सः अमुत्र आनन्त्यम् अश्नुतेsaḥ amutra ānantyam aśnuteон после смерти вкушает бесконечность; достигает безмерного
यथा हिरण्य कर्ता वैyathā hiraṇya kartā vaiкак мастер по золоту; золотых дел мастер
रूप्यम् अग्नौ विशोधयेत्rūpyam agnau viśodhayetсеребро в огне очищает; очищал бы
बहुशः अति प्रयत्नेनbahuśaḥ ati prayatnenaмногократно, с великим усилием; старательно
महता आत्म कृतेन हmahatā ātma kṛtena haбольшим трудом, им самим сделанным; собственным усилием
तद्वत् जाति शतैः जीवःtadvat jāti śataiḥ jīvaḥтак же через сотни рождений живое существо; джива
शुध्यते अल्पेन कर्मणाśudhyate alpena karmaṇāочищается малым действием; небольшой заслугой
यत्नेन महता च एव अपिyatnena mahatā ca eva apiи также великим усилием; с большим старанием
एक जातौ विशुध्यतेeka jātau viśudhyateв одном рождении очищается полностью; становится чистым
लीलया अल्पम् यथा गात्रात्līlayā alpam yathā gātrātкак легко малую пыль с тела; с члена
प्रमृज्यात् आत्मनः रजःpramṛjyāt ātmanaḥ rajaḥчеловек стёр бы свою пыль; грязь
बहु यत्नेन महताbahu yatnena mahatāс большим же усилием; великим старанием
दोष निर्हरणम् तथाdoṣa nirharaṇam tathāтаково устранение порока; изъяна
यथा च अल्पेन माल्येनyathā ca alpena mālyenaи как малой гирляндой; немногими цветами
वासितम् तिल सर्षपम्vāsitam tila sarṣapamнадушенные кунжут и горчица; масличные семена
न मुञ्चति स्वकम् गन्धम्na muñcati svakam gandhamне оставляют своего запаха; собственного аромата
तद्वत् सूक्ष्मस्य दर्शनम्tadvat sūkṣmasya darśanamтак же видение тонкого; тонкое постижение
तद् एव बहुभिः माल्यैःtad eva bahubhiḥ mālyaiḥто же самое многими гирляндами; цветами
वास्यमानम् पुनः पुनःvāsyamānam punaḥ punaḥнадушиваемое снова и снова; пропитываемое
विमुञ्चति स्वकम् गन्धम्vimuñcati svakam gandhamоставляет свой запах; отпускает прежний аромат
माल्य गन्धे अवतिष्ठतिmālya gandhe avatiṣṭhatiи утверждается в запахе цветов; аромате гирлянд
एवम् जाति शतैः युक्तःevam jāti śataiḥ yuktaḥтак, связанный с сотнями рождений; через рождения
गुणैः एव प्रसङ्गिषुguṇaiḥ eva prasaṅgiṣuименно с гунами, привязанностями; соприкосновениями
बुद्ध्या निवर्तते दोषःbuddhyā nivartate doṣaḥразумом отступает порок; изъян прекращается
यत्नेन अभ्यास जेन वैyatnena abhyāsa jena vaiусилием, рождённым практикой; упражнением
कर्मणा स्वेन रक्तानिkarmaṇā svena raktāniсвоим действием окрашенные; привязанные
विरक्तानि च दानवviraktāni ca dānavaи отрешённые, данава; освобождённые
यथा कर्म विशेषान् चyathā karma viśeṣān caи как особые плоды действий; различия кармы
प्राप्नुवन्ति तथा शृणुprāpnuvanti tathā śṛṇuполучают, так слушай; услышь
यथा च संप्रवर्तन्तेyathā ca saṃpravartanteи как они движутся вперёд; начинают путь
यस्मिन् तिष्ठन्ति वा विभोyasmin tiṣṭhanti vā vibhoили где пребывают, владыка; могучий
तत् ते अनुपूर्व्या व्याख्यास्येtat te anupūrvyā vyākhyāsyeэто тебе по порядку объясню; расскажу
तत् इह एक मनाः शृणुtat iha eka manāḥ śṛṇuэто здесь с единым умом слушай; сосредоточенно
Translation

Санаткумара сказал: «Выслушай, дайтья, всё это высшее величие Вишну. Знай, что весь мир утверждён во Вишну. Он творит всё множество движущихся и неподвижных существ; в назначенное время Он втягивает их в Себя и снова проявляет. В Нём они растворяются и из Него возникают. Его нельзя достичь ни асурской силой, ни одной лишь аскезой, ни жертвоприношением; Его можно достичь только обузданием чувств. Тот, кто очищает разумом и внешнее, и внутреннее действие, пребывающее в уме, после смерти достигает бесконечного. Как золотых дел мастер многократно и с большим собственным усилием очищает серебро в огне, так живое существо очищается через сотни рождений даже малым праведным действием, а великим усилием может полностью очиститься и в одном рождении. Малую пыль с тела можно стереть легко, но устранение глубокого порока требует большого труда. Как кунжут и горчица, слегка надушенные цветами, не оставляют своего запаха, но, вновь и вновь пропитанные множеством цветов, теряют прежний запах и принимают аромат гирлянд, так и порок, связанный с гунами и привязанностями сотен рождений, отступает благодаря разуму и усилию, рождённому постоянной практикой. Слушай теперь, данава, как существа, окрашенные собственной кармой или отрешённые от неё, получают различные состояния, как они движутся и где пребывают. Я объясню это тебе по порядку; слушай здесь сосредоточенно».

Version

17ae57c275b3 · published Jun 21, 2026, 8:18:54 AM UTC

Available inRU

Page between verses with