Padma Purāṇa
Sāvitrī's Curse and Gāyatrī's Boons1.17.123-138
519 / 5781
LinuxTurn pages
Padma Purāṇa · 1.17.123-138
Devanāgarī

कथं सा भविता यज्ञे समाप्तिं वाब्रजेत्कथम् । एवं चिन्तयतां तेषां प्रविष्टा कमलालया
वृतो ब्रह्मा सदस्यैस्तु ऋत्विग्भिर्दैवतैस्तथा । हूयन्ते चाग्नयस्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
पत्नीशालास्थिता गोपी सैणशृङ्गा समेखला । क्षौमवस्त्रपरीधाना ध्यायन्ती परमं पदम्
पतिव्रता पतिप्राणा प्राधान्ये च निवेशिता । रूपान्विता विशालाक्षी तेजसा भास्करोपमा
द्योतयंती सदस्तत्र सूर्यस्येव यथा प्रभा । ज्वलमानं तथावह्निं श्रयंते ऋत्विजस्तथा
पशूनामिह गृह्णाना भागं स्वस्वचरोर्मुदा । यज्ञभागार्थिनो देवा विलम्बाद्ब्रुवते तदा
कालहीनं न कर्तव्यं कृतं न फलदं यतः । वेदेष्वेवमधीकारो दृष्टः सर्वैर्मनीषिभिः
प्रावर्ग्ये क्रियमाणे तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । क्षीरद्वयेन संयुक्ते श्रुतेनाध्वर्युणा तथा
उपहूते नागते न चाहूतेषु द्विजन्मसु । क्रियमाणे तथा भक्ष्ये दृष्ट्वा देवी रुषान्विता
उवाच देवी ब्रह्माणं सदो मध्ये तु मौनिनम् । किमेतद्युज्यते देव कर्तुमेतद्विचेष्टितम्
मां परित्यज्य यत्कामात्कृतवानासि किल्विषम् । न तुल्या पादरजसा ममैषा या शिरः कृता
यद्वदंति जना स्सर्वे संगताः सदसि स्थिताः । आज्ञामीश्चरभूतानां तां कुरुष्व यदीच्छसि
भवता रूपलोभेन कृतं लोकविगर्हितम् । पुत्रेषु न कृता लज्जा पौत्रेषु च न ते प्रभो
कामकारकृतं मन्य एतत्कर्म विगर्हितम् । पितामहोसि देवानामृषीणां प्रपितामहः
कथं न ते त्रपा जाता आत्मनः पश्यतस्तनुम् । लोकमध्ये कृतं हास्यमहं चापकृता प्रभो
यद्येष ते स्थिरो भावस्तिष्ठ देव नमोस्तुते । अहं कथं सखीनां तु दर्शयिष्यामि वै मुखम्

Transliteration (IAST)

kathaṃ sā bhavitā yajñe samāptiṃ vābrajetkatham | evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ praviṣṭā kamalālayā
vṛto brahmā sadasyaistu ṛtvigbhirdaivataistathā | hūyante cāgnayastatra brāhmaṇairvedapāragaiḥ
patnīśālāsthitā gopī saiṇaśṛṅgā samekhalā | kṣaumavastraparīdhānā dhyāyantī paramaṃ padam
pativratā patiprāṇā prādhānye ca niveśitā | rūpānvitā viśālākṣī tejasā bhāskaropamā
dyotayaṃtī sadastatra sūryasyeva yathā prabhā | jvalamānaṃ tathāvahniṃ śrayaṃte ṛtvijastathā
paśūnāmiha gṛhṇānā bhāgaṃ svasvacarormudā | yajñabhāgārthino devā vilambādbruvate tadā
kālahīnaṃ na kartavyaṃ kṛtaṃ na phaladaṃ yataḥ | vedeṣvevamadhīkāro dṛṣṭaḥ sarvairmanīṣibhiḥ
prāvargye kriyamāṇe tu brāhmaṇairvedapāragaiḥ | kṣīradvayena saṃyukte śrutenādhvaryuṇā tathā
upahūte nāgate na cāhūteṣu dvijanmasu | kriyamāṇe tathā bhakṣye dṛṣṭvā devī ruṣānvitā
uvāca devī brahmāṇaṃ sado madhye tu mauninam | kimetadyujyate deva kartumetadviceṣṭitam
māṃ parityajya yatkāmātkṛtavānāsi kilviṣam | na tulyā pādarajasā mamaiṣā yā śiraḥ kṛtā
yadvadaṃti janā ssarve saṃgatāḥ sadasi sthitāḥ | ājñāmīścarabhūtānāṃ tāṃ kuruṣva yadīcchasi
bhavatā rūpalobhena kṛtaṃ lokavigarhitam | putreṣu na kṛtā lajjā pautreṣu ca na te prabho
kāmakārakṛtaṃ manya etatkarma vigarhitam | pitāmahosi devānāmṛṣīṇāṃ prapitāmahaḥ
kathaṃ na te trapā jātā ātmanaḥ paśyatastanum | lokamadhye kṛtaṃ hāsyamahaṃ cāpakṛtā prabho
yadyeṣa te sthiro bhāvastiṣṭha deva namostute | ahaṃ kathaṃ sakhīnāṃ tu darśayiṣyāmi vai mukham

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
कथम्kathamкак
साона
भविताbhavitāбудет
यज्ञेyajñeна жертве
समाप्तिम्samāptimк окончанию
वाили
व्रजेत्vrajetпридёт
एवम्evamтак
चिन्तयताम्cintayatāmу размышляющих
तेषाम्teṣāmу них
प्रविष्टाpraviṣṭāвошла
कमलालयाkamalālayāна лотосе обитающая
वृतःvṛtaḥокружённый
ब्रह्माbrahmāБрахма
सदस्यैःsadasyaiḥсидящими в собрании
तुtuже
ऋत्विग्भिःṛtvigbhiḥжрецами
दैवतैःdaivataiḥбожествами
तथाtathāтакже
हूयन्तेhūyanteвозливаются
caи
अग्नयःagnayaḥогни
तत्रtatraтам
ब्राह्मणैःbrāhmaṇaiḥбрахманами
वेद-पारगैःveda-pāragaiḥпостигшими Веды
पत्नी-शाला-स्थिताpatnī-śālā-sthitāпребывающая в покое жены
गोपीgopīпастушка
स-एण-शृङ्गाsa-eṇa-śṛṅgāс оленьим рогом
स-मेखलाsa-mekhalāопоясанная
क्षौम-वस्त्र-परीधानाkṣauma-vastra-parīdhānāодетая в льняное
ध्यायन्तीdhyāyantīсозерцающая
परमम्paramamвысшее
पदम्padamместо
पति-व्रताpati-vratāверная мужу
पति-प्राणाpati-prāṇāв муже — жизнь
प्राधान्येprādhānyeв главенстве
निवेशिताniveśitāпоставленная
रूप-अन्विताrūpa-anvitāнаделённая красотою
विशाल-अक्षीviśāla-akṣīбольшеокая
तेजसाtejasāмощью
भास्कर-उपमाbhāskara-upamāподобная солнцу
द्योतयन्तीdyotayantīозаряющая
सदःsadaḥсобрание
सूर्यस्यsūryasyaсолнца
इवivaсловно
यथाyathāкак
प्रभाprabhāсияние
ज्वलमानम्jvalamānamпылающий
वह्निम्vahnimогонь
श्रयन्तेśrayanteчтут
ऋत्विजःṛtvijaḥжрецы
पशूनाम्paśūnāmживотных
इहihaздесь
गृह्णानाःgṛhṇānāḥберущие
भागम्bhāgamдолю
स्व-स्व-चरोःsva-sva-caroḥкаждый своей чару
मुदाmudāс радостью
यज्ञ-भाग-अर्थिनःyajña-bhāga-arthinaḥищущие доли в жертве
देवाःdevāḥбоги
विलम्बात्vilambātиз-за промедления
ब्रुवतेbruvateговорят
तदाtadāтогда
काल-हीनम्kāla-hīnamупустившее срок
naне
कर्तव्यम्kartavyamдолжно быть делаемо
कृतम्kṛtamсделанное
फल-दम्phala-damплодоносно
यतःyataḥибо
वेदेषुvedeṣuв Ведах
एवम्evamтак
अधीकारःadhīkāraḥправило
दृष्टःdṛṣṭaḥусмотрено
सर्वैःsarvaiḥвсеми
मनीषिभिःmanīṣibhiḥмудрыми
प्रावर्ग्येprāvargyeпри праваргье
क्रियमाणेkriyamāṇeсовершаемой
तुtuже
ब्राह्मणैःbrāhmaṇaiḥбрахманами
वेद-पारगैःveda-pāragaiḥпостигшими Веды
क्षीर-द्वयेनkṣīra-dvayenaдвумя молоками
संयुक्तेsaṃyukteсоединённой
श्रुतेनśrutenaсведущим в шрути
अध्वर्युणाadhvaryuṇāадхварью
तथाtathāтакже
उपहूतेupahūteкогда призвана
naне
आगतेāgateпришедшей
caи
आहूतेषुāhūteṣuпризванных
द्वि-जन्मसुdvi-janmasuдваждырождённых
क्रियमाणेkriyamāṇeсовершаемой
भक्ष्येbhakṣyeпри вкушении
दृष्ट्वाdṛṣṭvāувидев
देवीdevīбогиня
रुषा-अन्विताruṣā-anvitāохваченная гневом
उवाचuvācaсказала
ब्रह्माणम्brahmāṇamБрахме
सदः-मध्येsadaḥ-madhyeпосреди собрания
मौनिनम्mauninamмолчащему
किम्kimразве
एतत्etatэто
युज्यतेyujyateподобает
देवdevaо бог
कर्तुम्kartumделать
विचेष्टितम्viceṣṭitamпоступок
माम्māmменя
परित्यज्यparityajyaпокинув
यत्yatчто
कामात्kāmātиз вожделения
कृतवान्kṛtavānсовершил
असिasiты
किल्विषम्kilviṣamгрех
तुल्याtulyāравна
पाद-रजसाpāda-rajasāпраху ног
ममmamaмоих
एषाeṣāэта
याкоторая
शिरःśiraḥво главе
कृताkṛtāпоставлена
यत्yatчто
वदन्तिvadantiговорят
जनाःjanāḥлюди
सर्वेsarveвсе
संगताःsaṃgatāḥсошедшиеся
सदसिsadasiв собрании
स्थिताःsthitāḥстоящие
आज्ञाम्ājñāmповеление
ईश्वर-भूतानाम्īśvara-bhūtānāmвладычествующих
ताम्tāmто
कुरुष्वkuruṣvaисполни
यदिyadiесли
इच्छसिicchasiжелаешь
भवताbhavatāтобою
रूप-लोभेनrūpa-lobhenaиз жадности к красоте
लोक-विगर्हितम्loka-vigarhitamосуждаемое миром
पुत्रेषुputreṣuперед сыновьями
लज्जाlajjāстыда
पौत्रेषुpautreṣuперед внуками
तेteу тебя
प्रभोprabhoо владыка
काम-कार-कृतम्kāma-kāra-kṛtamпо своеволию совершённым
मन्येmanyeсчитаю
कर्मkarmaдело
विगर्हितम्vigarhitamосуждаемое
पितामहःpitāmahaḥпрародитель
असिasiты
देवानाम्devānāmбогов
ऋषीणाम्ṛṣīṇāmмудрецов
प्रपितामहःprapitāmahaḥпрапрадед
त्रपाtrapāстыд
जाताjātāродился
आत्मनःātmanaḥсвоё
पश्यतःpaśyataḥу видящего
तनुम्tanumтело
लोक-मध्येloka-madhyeпосреди мира
हास्यम्hāsyamпосмешище
अहम्ahamя
caи
अपकृताapakṛtāоскорблена
यदिyadiесли
एषःeṣaḥэто
स्थिरःsthiraḥтвёрдое
भावःbhāvaḥрешение
तिष्ठtiṣṭhaоставайся
नमःnamaḥпоклон
अस्तुastuда будет
सखीनाम्sakhīnāmподругам
दर्शयिष्यामिdarśayiṣyāmiпокажу
वैvaiже
मुखम्mukhamлицо
Translation

«Как же будет она на жертве и как придёт та к окончанию?» — так они размышляли, и вошла на лотосе обитающая. Брахма окружён был сидящими в собрании, жрецами и божествами; и возливались там огни брахманами, постигшими Веды. В покое жены пребывала пастушка — с оленьим рогом, опоясанная, одетая в льняное, созерцающая высшее место; верная мужу, в муже — жизнь, поставленная в главенстве, наделённая красотою, большеокая, мощью подобная солнцу, озаряющая там собрание, как сияние солнца. Жрецы чтили пылающий огонь; боги, ищущие доли в жертве, с радостью брали здесь долю животных, каждый своей чару, — и говорили тогда о промедлении: «Упустившее срок не должно быть делаемо, ибо сделанное [не в срок] не плодоносно: так усмотрено в Ведах всеми мудрыми». Когда праваргья совершалась брахманами, постигшими Веды, — соединённая с двумя молоками, со сведущим в шрути адхварью, — и когда призванная не пришла, а призванные дваждырождённые [приступили] к вкушению, увидев это, богиня, охваченная гневом, сказала Брахме, молчащему посреди собрания: «Разве подобает, о бог, делать этот поступок? Покинув меня, из вожделения совершил ты грех. Не равна и праху ног моих та, что поставлена во главе. Что говорят все люди, сошедшиеся и стоящие в собрании! Повеление владычествующих — его исполни, если желаешь. Тобою из жадности к красоте совершено осуждаемое миром; нет у тебя стыда ни перед сыновьями, ни перед внуками, о владыка. Считаю я это осуждаемое дело совершённым по своеволию. Ты прародитель богов и прапрадед мудрецов — как не родился у тебя стыд, когда ты видишь своё тело? Посреди мира сотворено посмешище, и я оскорблена. Если это твоё решение твёрдо — оставайся, о бог, поклон тебе. Как же я покажу лицо подругам?»

Version

b4bf2eaa87f0 · published Sep 3, 2026, 4:13:26 AM UTC

Available inRU

Page between verses with