Ramayana
Рама отправляет Сумантру обратно и переправляется через Гангу2.46.14-28
507 / 2464
Ramayana · 2.46.14-28
Devanāgarī

ततस् तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् । रामस् तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनर् उवाच तम् ॥
इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये । यथा दशरथो राजा मां न शोचेत् तथा कुरु ॥
शोकोपहत चेताश् च वृद्धश् च जगतीपतिः । काम भारावसन्नश् च तस्माद् एतद् ब्रवीमि ते ॥
यद् यद् आज्ञापयेत् किं चित् स महात्मा महीपतिः । कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तद् अविकाङ्क्षया ॥
एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः । यद् एषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥
तद् यथा स महाराजो नालीकम् अधिगच्छति । न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥
अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धम् आर्यं जितेन्द्रियम् । ब्रूयास् त्वम् अभिवाद्यैव मम हेतोर् इदं वचः ॥
नैवाहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली । अयोध्यायाश् च्युताश् चेति वने वत्स्यामहेति वा ॥
चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः । लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥
एवम् उक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे । अन्याश् च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥
आरोग्यं ब्रूहि कौसल्याम् अथ पादाभिवन्दनम् । सीताया मम चार्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥
ब्रूयाश् च हि महाराजं भरतं क्षिप्रम् आनय । आगतश् चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥
भरतं च परिष्वज्य यौवराज्ये ऽभिषिच्य च । अस्मत्संतापजं दुःखं न त्वाम् अभिभविष्यति ॥
भरतश् चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे । तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एवाविशेषतः ॥
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः । तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥

Transliteration (IAST)

tatas tu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim | rāmas tu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punar uvāca tam ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye | yathā daśaratho rājā māṃ na śocet tathā kuru ||
śokopahata cetāś ca vṛddhaś ca jagatīpatiḥ | kāma bhārāvasannaś ca tasmād etad bravīmi te ||
yad yad ājñāpayet kiṃ cit sa mahātmā mahīpatiḥ | kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tad avikāṅkṣayā ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ | yad eṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate ||
tad yathā sa mahārājo nālīkam adhigacchati | na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tat tathā ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddham āryaṃ jitendriyam | brūyās tvam abhivādyaiva mama hetor idaṃ vacaḥ ||
naivāham anuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī | ayodhyāyāś cyutāś ceti vane vatsyāmaheti vā ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ | lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipram āgatān ||
evam uktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me | anyāś ca devīḥ sahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ ||
ārogyaṃ brūhi kausalyām atha pādābhivandanam | sītāyā mama cāryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca ||
brūyāś ca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipram ānaya | āgataś cāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye 'bhiṣicya ca | asmatsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ na tvām abhibhaviṣyati ||
bharataś cāpi vaktavyo yathā rājani vartase | tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsv evāviśeṣataḥ ||
yathā ca tava kaikeyī sumitrā cāviśeṣataḥ | tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
ततः तुtataḥ tuзатем же; после этого
विगते बाष्पेvigate bāṣpeкогда слёзы прошли; после ухода слёз
सूतंsūtaṃвознице; Сумантре
स्पृष्टोदकं शुचिम्spṛṣṭodakaṃ śucimочищенному прикосновением воды; омывшемуся водой и чистому
रामः तुrāmaḥ tuРама же; Рама
मधुरं वाक्यम्madhuraṃ vākyamсладкую речь; мягкие слова
पुनः पुनःpunaḥ punaḥснова и снова; многократно
उवाच तम्uvāca tamсказал ему; говорил ему
इक्ष्वाकूणांikṣvākūṇāṃсреди Икшваку; у рода Икшваку
त्वया तुल्यंtvayā tulyaṃравного тебе; подобного тебе
सुहृदंsuhṛdaṃдруга; благожелателя
न उपलक्षयेna upalakṣayeя не вижу; не замечаю
यथाyathāчтобы; как
दशरथः राजाdaśarathaḥ rājāцарь Дашаратха; государь Дашаратха
मां न शोचेत्māṃ na śocetне скорбел обо мне; не оплакивал меня
तथा कुरुtathā kuruтак сделай; поступи так
शोकोपहत चेताः चśokopahata cetāḥ caс умом, поражённым скорбью; чьё сердце разбито горем
वृद्धः चvṛddhaḥ caи старый; и престарелый
जगतीपतिःjagatīpatiḥвладыка земли; царь мира
काम भारावसन्नः चkāma bhārāvasannaḥ caпридавленный тяжестью желания; согбенный бременем страсти
तस्मात्tasmātпоэтому; по этой причине
एतत्etatэто; такое
ब्रवीमि तेbravīmi teговорю тебе; скажу тебе
यत् यत्yat yatчто бы ни; всё, что
आज्ञापयेत्ājñāpayetприкажет; повелит
किं चित्kiṃ citчто-либо; какое-либо дело
सः महात्माsaḥ mahātmāтот великодушный; этот великий духом
महीपतिःmahīpatiḥвладыка земли; царь
कैकेय्याः प्रियकामार्थम्kaikeyyāḥ priyakāmārthamради приятного Кайкейи; для исполнения желания Кайкейи
कार्यं तत्kāryaṃ tatто должно быть сделано; это следует исполнить
अविकाङ्क्षयाavikāṅkṣayāбез колебания; без сомнения
एतदर्थम् हिetadartham hiведь ради этого; именно для этого
राज्यानिrājyāniцарствами; государствами
प्रशासतिpraśāsatiправят; управляют
नरेश्वराःnareśvarāḥвладыки людей; цари
यत्yatчтобы; так что
एषांeṣāṃих; у них
सर्वकृत्येषुsarvakṛtyeṣuво всех делах; во всех обязанностях
मनःmanaḥум; воля
न प्रतिहन्यतेna pratihanyateне встречает препятствий; не пресекается
तत् यथाtat yathāтак чтобы; именно так
सः महाराजःsaḥ mahārājaḥтот великий царь; этот махараджа
न अलीकम्na alīkamне ложь; не неправду
अधिगच्छतिadhigacchatiвстречает; получает
न चna caи не; также не
ताम्यतिtāmyatiмучится; изнемогает
दुःखेनduḥkhenaгорем; страданием
सुमन्त्रsumantraо Сумантра; Сумантра
कुरु तत् तथाkuru tat tathāсделай это так; поступи именно так
अदृष्टदुःखंadṛṣṭaduḥkhaṃне знавшего бед; не видевшего страдания
राजानंrājānaṃцарю; государю
वृद्धम्vṛddhamстарому; престарелому
आर्यंāryaṃблагородному; почтенному
जितेन्द्रियम्jitendriyamпобедившему чувства; владеющему собой
ब्रूयाः त्वम्brūyāḥ tvamты скажи; передай ты
अभिवाद्य एवabhivādya evaпочтительно поклонившись; сначала поклонившись
मम हेतोःmama hetoḥот моего имени; ради меня
इदं वचःidaṃ vacaḥэти слова; такую речь
न एव अहम्na eva ahamя вовсе не; я же не
अनुशोचामिanuśocāmiскорблю; сожалею
लक्ष्मणःlakṣmaṇaḥЛакшмана; сын Сумитры
न चna caи не; также не
मैथिलीmaithilīМайтхили; Сита
अयोध्यायाः च्युताः च इतिayodhyāyāḥ cyutāḥ ca itiчто мы лишены Айодхьи; что выпали из Айодхьи
वने वत्स्यामह इति वाvane vatsyāmaha iti vāили что будем жить в лесу; или о жизни в лесу
चतुर्दशसु वर्षेषुcaturdaśasu varṣeṣuчерез четырнадцать лет; по четырнадцати годам
निवृत्तेषुnivṛtteṣuкогда они завершатся; когда истекут
पुनः पुनःpunaḥ punaḥснова и снова; опять
लक्ष्मणं मां चlakṣmaṇaṃ māṃ caЛакшману и меня; и Лакшману, и меня
सीतां चsītāṃ caи Ситу; также Ситу
द्रक्ष्यसिdrakṣyasiты увидишь; узришь
क्षिप्रम् आगतान्kṣipram āgatānбыстро вернувшихся; скоро пришедших
एवम् उक्त्वा तुevam uktvā tuсказав так же; так передав
राजानंrājānaṃцарю; государю
मातरं चmātaraṃ caи матери; и моей матери
सुमन्त्र मेsumantra meо мой Сумантра; Сумантра, мой
अन्याः च देवीःanyāḥ ca devīḥи другим царицам; и прочим владычицам
सहिताःsahitāḥсобравшимся; всем вместе
कैकेयीं चkaikeyīṃ caи Кайкейи; Кайкейи также
पुनः पुनःpunaḥ punaḥснова и снова; многократно
आरोग्यं ब्रूहिārogyaṃ brūhiскажи о благополучии; пожелай здоровья
कौसल्याम्kausalyāmКаусалье; царице Каусалье
अथathaзатем; также
पादाभिवन्दनम्pādābhivandanamпоклон стопам; почтительное приветствие ногам
सीतायाःsītāyāḥот Ситы; Ситы
मम चmama caи от меня; моё также
आर्यस्यāryasyaот благородного; от старшего
वचनात्vacanātпо слову; от имени
लक्ष्मणस्य चlakṣmaṇasya caи Лакшманы; Лакшманы также
ब्रूयाः च हिbrūyāḥ ca hiи скажи же; также передай
महाराजंmahārājaṃвеликому царю; махарадже
भरतं क्षिप्रम् आनयbharataṃ kṣipram ānayaбыстро приведи Бхарату; немедленно доставь Бхарату
आगतः च अपिāgataḥ ca apiи когда придёт; и прибывший также
भरतःbharataḥБхарата; царевич Бхарата
स्थाप्यःsthāpyaḥдолжен быть поставлен; следует утвердить
नृपमतेnṛpamateпо воле царя; по царскому решению
पदेpadeна место; в должность
भरतं चbharataṃ caи Бхарату; Бхарату же
परिष्वज्यpariṣvajyaобняв; заключив в объятия
यौवराज्ये अभिषिच्य चyauvarājye abhiṣicya caи помазав в наследники; и посвятив в ювараджи
अस्मत्संतापजंasmatsaṃtāpajaṃрождённое нашей скорбью; возникшее из печали о нас
दुःखंduḥkhaṃгоре; страдание
न त्वाम्na tvāmтебя не; не тебя
अभिभविष्यतिabhibhaviṣyatiодолело бы; подавит
भरतः च अपिbharataḥ ca apiи Бхарата также; Бхарате же
वक्तव्यःvaktavyaḥдолжен быть наставлен; следует сказать
यथाyathāкак; подобно тому как
राजनि वर्तसेrājani vartaseты ведёшь себя с царём; служишь царю
तथाtathāтак; таким же образом
मातृषु वर्तेथाःmātṛṣu vartethāḥведи себя с матерями; относись к матерям
सर्वासु एवsarvāsu evaко всем именно; ко всем без исключения
अविशेषतःaviśeṣataḥбез различия; одинаково
यथा चyathā caи как; так же как
तवtavaдля тебя; твоя
कैकेयीkaikeyīКайкейи; царица Кайкейи
सुमित्रा चsumitrā caи Сумитра; Сумитра также
अविशेषतःaviśeṣataḥбез различия; одинаково
तथा एवtathā evaтак же именно; таким же образом
देवी कौसल्याdevī kausalyāцарица Каусалья; владычица Каусалья
मम माताmama mātāмоя мать; родительница моя
विशेषतःviśeṣataḥособенно; в особенности
Translation

Когда слёзы Сумантры утихли и он, прикоснувшись к воде, очистился, Рама снова и снова говорил ему мягкие слова: «Среди Икшваку я не вижу друга, равного тебе. Сделай так, чтобы царь Дашаратха не скорбел обо мне. Владыка земли стар, его сердце поражено горем, и он согбен тяжестью желания; поэтому я говорю тебе это. Всё, что этот великодушный царь повелит ради исполнения желания Кайкейи, должно быть исполнено без колебаний. Ведь для того цари и правят царствами, чтобы их воля не встречала препятствий ни в одном деле. Сделай так, о Сумантра, чтобы великий царь не оказался во лжи и не изнемогал от горя. Почтительно поклонившись престарелому, благородному царю, владеющему собой и прежде не знавшему бед, передай от моего имени: “Я не скорблю; не скорбят Лакшмана и Майтхили ни о том, что мы лишились Айодхьи, ни о том, что будем жить в лесу. Когда четырнадцать лет истекут, ты снова увидишь Лакшману, меня и Ситу быстро вернувшимися”. Так передай царю, моей матери, остальным царицам и снова и снова Кайкейи. Пожелай Каусалье благополучия и передай поклон к её стопам от Ситы, от меня и от благородного Лакшманы. Скажи великому царю: “Скорее приведи Бхарату; когда Бхарата прибудет, его следует поставить на царское место по твоей воле. Обняв Бхарату и помазав его в наследники, ты не будешь подавлен горем, рождённым нашей скорбью”. И Бхарате также следует сказать: “Как ты ведёшь себя с царём, так же относись ко всем матерям без различия. Как для тебя Кайкейи и Сумитра равны, так же и царица Каусалья, особенно потому что она моя мать”».

Version

2916ab0b46e6 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with