Ramayana
Рама учит Бхарату о времени и долге2.98.40-55
737 / 2464
Ramayana · 2.98.40-55
Devanāgarī

एवम् उक्त्वा तु विरते रामे वचनम् अर्थवत् । उवाच भरतश् चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥
को हि स्याद् ईदृशो लोके यादृशस् त्वम् अरिंदम । न त्वां प्रव्यथयेद् दुःखं प्रीतिर् वा न प्रहर्षयेत् ॥
संमतश् चासि वृद्धानां तांश् च पृच्छसि संशयान् । यथा मृतस् तथा जीवन् यथासति तथा सति ॥
यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात् परितप्येत केन सः । स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुम् अर्हति ॥
अमरोपमसत्त्वस् त्वं महात्मा सत्यसंगरः । सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश् चासि राघव ॥
न त्वाम् एवं गुणैर् युक्तं प्रभवाभवकोविदम् । अविषह्यतमं दुःखम् आसादयितुम् अर्हति ॥
प्रोषिते मयि यत् पापं मात्रा मत्कारणात् कृतम् । क्षुद्रया तद् अनिष्टं मे प्रसीदतु भवान् मम ॥
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् । हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥
कथं दशरथाज् जातः शुद्धाभिजनकर्मणः । जानन् धर्मम् अधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥
गुरुः क्रियावान् वृद्धश् च राजा प्रेतः पितेति च । तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥
को हि धर्मार्थयोर् हीनम् ईदृशं कर्म किल्बिषम् । स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन् कुर्याद् धर्मज्ञ धर्मवित् ॥
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः । राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता ॥
साध्व् अर्थम् अभिसंधाय क्रोधान् मोहाच् च साहसात् । तातस्य यद् अतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद् भवान् ॥
पितुर् हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते । तद् अपत्यं मतं लोके विपरीतम् अतो ऽन्यथा ॥
तद् अपत्यं भवान् अस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः । अभिपत् तत् कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश् च नः । पौरजानपदान् सर्वांस् त्रातु सर्वम् इदं भवान् ॥

Transliteration (IAST)

evam uktvā tu virate rāme vacanam arthavat | uvāca bharataś citraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vacaḥ ||
ko hi syād īdṛśo loke yādṛśas tvam ariṃdama | na tvāṃ pravyathayed duḥkhaṃ prītir vā na praharṣayet ||
saṃmataś cāsi vṛddhānāṃ tāṃś ca pṛcchasi saṃśayān | yathā mṛtas tathā jīvan yathāsati tathā sati ||
yasyaiṣa buddhilābhaḥ syāt paritapyeta kena saḥ | sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditum arhati ||
amaropamasattvas tvaṃ mahātmā satyasaṃgaraḥ | sarvajñaḥ sarvadarśī ca buddhimāṃś cāsi rāghava ||
na tvām evaṃ guṇair yuktaṃ prabhavābhavakovidam | aviṣahyatamaṃ duḥkham āsādayitum arhati ||
proṣite mayi yat pāpaṃ mātrā matkāraṇāt kṛtam | kṣudrayā tad aniṣṭaṃ me prasīdatu bhavān mama ||
dharmabandhena baddho 'smi tenemāṃ neha mātaram | hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm ||
kathaṃ daśarathāj jātaḥ śuddhābhijanakarmaṇaḥ | jānan dharmam adharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam ||
guruḥ kriyāvān vṛddhaś ca rājā pretaḥ piteti ca | tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi ||
ko hi dharmārthayor hīnam īdṛśaṃ karma kilbiṣam | striyāḥ priyacikīrṣuḥ san kuryād dharmajña dharmavit ||
antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśrutiḥ | rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣā sā śrutiḥ kṛtā ||
sādhv artham abhisaṃdhāya krodhān mohāc ca sāhasāt | tātasya yad atikrāntaṃ pratyāharatu tad bhavān ||
pitur hi samatikrāntaṃ putro yaḥ sādhu manyate | tad apatyaṃ mataṃ loke viparītam ato 'nyathā ||
tad apatyaṃ bhavān astu mā bhavān duṣkṛtaṃ pituḥ | abhipat tat kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam ||
kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃś ca naḥ | paurajānapadān sarvāṃs trātu sarvam idaṃ bhavān ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
एवम्evamтак; таким образом
उक्त्वा तुuktvā tuсказав же; произнеся
विरतेvirateкогда умолк; после прекращения
रामेrāmeРамы; у Рамы
वचनम्vacanamслово; речь
अर्थवत्arthavatсодержательное; полное смысла
उवाचuvācaсказал; произнёс
भरतःbharataḥБхарата; царевич Бхарата
चित्रंcitraṃудивительное; разнообразное
धार्मिकःdhārmikaḥправедный; дхармичный
धार्मिकंdhārmikaṃправедное; соответствующее дхарме
वचःvacaḥслово; речь
कः हिkaḥ hiкто же; кто ведь
स्यात्syātмог бы быть; был бы
ईदृशःīdṛśaḥтаким; подобным
लोकेlokeв мире; среди людей
यादृशःyādṛśaḥкаков; каким
त्वम्tvamты; сам ты
अरिंदमariṃdamaистребитель врагов; покоритель недругов
naне; никак не
त्वांtvāṃтебя; самого тебя
प्रव्यथयेत्pravyathayetпоколебало бы; смутило бы
दुःखंduḥkhaṃгоре; страдание
प्रीतिः वाprītiḥ vāили радость; любовь же
naне; никак не
प्रहर्षयेत्praharṣayetпривела бы в восторг; возбудила бы
संमतः चsaṃmataḥ caи почтён; признан также
असिasiты есть; ты
वृद्धानाम्vṛddhānāmстаршими; старцами
तान् चtān caи их; тех же
पृच्छसिpṛcchasiспрашиваешь; советуешься
संशयान्saṃśayānо сомнениях; сомнения
यथाyathāкак; словно
मृतःmṛtaḥмёртвый; умерший
तथाtathāтак; так же
जीवन्jīvanживой; живя
यथाyathāкак; словно
असतिasatiв несуществующем; когда нет
तथाtathāтак; так же
सतिsatiв существующем; когда есть
यस्यyasyaу кого; для кого
एषःeṣaḥэто; такой
बुद्धि-लाभःbuddhi-lābhaḥобретение разума; достижение понимания
स्यात्syātбыло бы; есть
परितप्येतparitapyetaмучился бы; скорбел бы
केनkenaчем; от чего
सःsaḥон; тот
सःsaḥон; такой
एवंevaṃтак; таким образом
व्यसनंvyasanaṃбеду; несчастье
प्राप्यprāpyaполучив; достигнув
naне; никак не
विषीदितुम्viṣīditumунывать; падать духом
अर्हतिarhatiдолжен; подобает
अमर-उपम-सत्त्वःamara-upama-sattvaḥсилой подобный бессмертным; стойкостью как бог
त्वम्tvamты; сам ты
महात्माmahātmāвеликодушный; великая душа
सत्य-संगरःsatya-saṃgaraḥверный обещанию; истинный в обете
सर्व-ज्ञःsarva-jñaḥвсезнающий; знающий всё
सर्व-दर्शी चsarva-darśī caи всё видящий; всеведущий также
बुद्धिमान् चbuddhimān caи разумный; мудрый также
असिasiты есть; ты
राघवrāghavaРагхава; о Рама
naне; никак не
त्वाम्tvāmтебя; самого тебя
एवंevaṃтак; таким образом
गुणैःguṇaiḥкачествами; добродетелями
युक्तंyuktaṃнаделённого; соединённого
प्रभव-अभव-कोविदम्prabhava-abhava-kovidamзнатока возникновения и исчезновения; ведающего бытие и небытие
अविषह्य-तमम्aviṣahya-tamamсамое невыносимое; крайне тяжкое
दुःखम्duḥkhamгоре; страдание
आसादयितुम्āsādayitumпостичь; одолеть
अर्हतिarhatiдолжно; подобает
प्रोषितेproṣiteкогда отсутствовал; в отлучке
मयिmayiя; во мне
यत्yatчто; которое
पापंpāpaṃзло; грех
मात्राmātrāматерью; через мать
मत्-कारणात्mat-kāraṇātиз-за меня; ради меня
कृतम्kṛtamсделано; совершено
क्षुद्रयाkṣudrayāнизкой; малодушной
तत्tatто; это
अनिष्टंaniṣṭaṃненавистно; нежеланно
मेmeмне; для меня
प्रसीदतुprasīdatuпусть смилуется; будь милостив
भवान्bhavānты; господин
ममmamaко мне; моему
धर्म-बन्धेनdharma-bandhenaузами дхармы; связью долга
बद्धःbaddhaḥсвязан; скован
अस्मिasmiя есть; я
तेनtenaпоэтому; этим
इमांimāṃэту; вот эту
naне; никак не
इहihaздесь; сейчас
मातरम्mātaramмать; родительницу
हन्मिhanmiубиваю; поражаю
तीव्रेणtīvreṇaсуровым; жестоким
दण्डेनdaṇḍenaнаказанием; карой
दण्ड-अर्हांdaṇḍa-arhāṃдостойную наказания; заслуживающую кары
पाप-कारिणीम्pāpa-kāriṇīmсотворившую зло; грешницу
कथंkathaṃкак; каким образом
दशरथात्daśarathātот Дашаратхи; Дашаратхой
जातःjātaḥрождённый; родившийся
शुद्ध-अभिजन-कर्मणःśuddha-abhijana-karmaṇaḥчистого родом и делами; с чистым происхождением
जानन्jānanзная; ведая
धर्मम्dharmamдхарму; долг
अधर्मिष्ठंadharmiṣṭhaṃкрайне неправедное; беззаконное
कुर्याम्kuryāmсовершил бы; сделал бы
कर्मkarmaдело; поступок
जुगुप्सितम्jugupsitamотвратительное; порицаемое
गुरुःguruḥнаставник; старший
क्रियावान्kriyāvānсовершавший обряды; деятельный в ритуале
वृद्धः चvṛddhaḥ caи старший; пожилой также
राजाrājāцарь; государь
प्रेतःpretaḥумерший; ушедший
पिता इति चpitā iti caи отец так; и как отец
तातम्tātamотца; родителя
naне; никак не
परिगर्हेयम्parigarheyamпорицал бы; стал бы осуждать
दैवतं च इतिdaivataṃ ca itiи как божество; как священного
संसदिsaṃsadiв собрании; перед людьми
कः हिkaḥ hiкто же; кто ведь
धर्म-अर्थयोःdharma-arthayoḥдхармы и пользы; долга и смысла
हीनम्hīnamлишённое; свободное от
ईदृशंīdṛśaṃтакое; подобное
कर्मkarmaдело; поступок
किल्बिषम्kilbiṣamгреховное; пятнающее
स्त्रियाःstriyāḥженщины; жены
प्रिय-चिकीर्षुःpriya-cikīrṣuḥжелающий угодить; стремящийся сделать приятное
सन्sanбудучи; став
कुर्यात्kuryātсовершил бы; сделал бы
धर्म-ज्ञdharma-jñaзнающий дхарму; ведающий долг
धर्म-वित्dharma-vitзнаток дхармы; ведающий дхарму
अन्त-कालेanta-kāleв конце времени; в смертный час
हिhiведь; поистине
भूतानिbhūtāniсущества; живые
मुह्यन्तिmuhyantiзаблуждаются; омрачаются
इतिitiтак; так именно
पुरा-श्रुतिःpurā-śrutiḥдревнее предание; старое изречение
राज्ञाrājñāцарём; государем
एवंevaṃтак; таким образом
कुर्वताkurvatāделавшим; совершавшим
लोकेlokeв мире; среди людей
प्रत्यक्षाpratyakṣāявной; очевидной
साта; она
श्रुतिःśrutiḥшрути; изречение
कृताkṛtāсделана; подтверждена
साधुsādhuблагое; правильное
अर्थम्arthamдело; цель
अभिसंधायabhisaṃdhāyaпредусмотрев; намерившись
क्रोधात्krodhātиз гнева; из раздражения
मोहात् चmohāt caи из заблуждения; из ослепления также
साहसात्sāhasātиз опрометчивости; по дерзости
तातस्यtātasyaотца; родителя
यत्yatчто; то что
अतिक्रान्तंatikrāntaṃпреступлено; превышено
प्रत्याहरतुpratyāharatuпусть вернёт; пусть исправит
तत्tatто; это
भवान्bhavānты; господин
पितुः हिpituḥ hiведь отца; отцовское
समतिक्रान्तंsamatikrāntaṃпроступок; преступленное
पुत्रःputraḥсын; потомок
यःyaḥкоторый; кто
साधुsādhuблагим; правильным
मन्यतेmanyateсчитает; думает
तत्tatто; это
अपत्यंapatyaṃпотомство; сын
मतंmataṃсчитается; признано
लोकेlokeв мире; среди людей
विपरीतम्viparītamобратное; противоположное
अतःataḥот этого; иначе
अन्यथाanyathāпо-иному; иначе
तत्tatтем; поэтому
अपत्यंapatyaṃсыном; потомком
भवान्bhavānты; господин
अस्तुastuбудь; пусть будет
माне; пусть не
भवान्bhavānты; господин
दुष्कृतंduṣkṛtaṃдурное дело; грех
पितुःpituḥотца; родителя
अभिपत्abhipatприми на себя; следуй за
तत्tatто; это
कृतंkṛtaṃсделанное; совершённое
कर्मkarmaдело; поступок
लोकेlokeв мире; среди людей
धीर-विगर्हितम्dhīra-vigarhitamпорицаемое мудрыми; осуждённое стойкими
कैकेयींkaikeyīṃКайкейи; царицу Кайкейи
मां चmāṃ caи меня; меня также
तातं चtātaṃ caи отца; родителя также
सुहृदःsuhṛdaḥдрузей; близких
बान्धवान् चbāndhavān caи родичей; родных также
नःnaḥнаших; у нас
पौर-जानपदान्paura-jānapadānгорожан и жителей страны; город и область
सर्वान्sarvānвсех; полностью
त्रातुtrātuспаси; защити
सर्वम्sarvamвсё; полностью
इदंidaṃэто; вот это
भवान्bhavānты; господин
Translation

Когда Рама умолк, сказав эту содержательную речь, праведный Бхарата произнёс удивительное и праведное слово: «Кто в мире может быть таким, как ты, о истребитель врагов? Горе не может поколебать тебя, и радость не приводит тебя в восторг. Ты признан старшими и всё же советуешься с ними о сомнениях. Для тебя живой подобен умершему, а существующее — несуществующему; кто обрёл такой разум, чем мог бы мучиться? Такой человек, даже встретив беду, не должен унывать. Ты стойкостью подобен бессмертным, великодушен, верен обещанию, всезнающ, всевидящ и мудр, о Рагхава; такое невыносимое горе не должно одолевать тебя, наделённого такими качествами и ведающего возникновение и исчезновение. То зло, которое моя низкая мать совершила из-за меня, пока я был в отлучке, мне ненавистно; будь милостив ко мне. Я связан узами дхармы и потому не поражаю здесь суровой карой эту мать, достойную наказания и сотворившую зло. Как я, рождённый от Дашаратхи, чистого родом и делами, зная дхарму, мог бы совершить крайне неправедный, отвратительный поступок? Я не стану в собрании порицать отца: он старший, совершитель обрядов, царь, ушедший из мира, мой отец и для меня подобен божеству. О знаток дхармы, кто, ведая долг, совершил бы такое греховное дело, лишённое дхармы и пользы, лишь желая угодить женщине? Древнее изречение говорит: в смертный час существа омрачаются. Царь, поступив так, сделал это изречение явным в мире. То, что отец преступил, намереваясь сделать благое дело, но поддавшись гневу, заблуждению и опрометчивости, пусть ты исправишь. Ведь сын, который считает проступок отца правильным, считается в мире истинным потомком; иначе — наоборот. Поэтому будь сыном: не принимай на себя дурное дело отца, поступок, порицаемый мудрыми. Спаси Кайкейи, меня, отца, наших друзей, родичей, всех горожан и жителей страны — всё это спаси ты».

Version

7ad31ac7fe43 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with