Ramayana
Рама учит Бхарату о времени и долге2.98.56-68
738 / 2464
Ramayana · 2.98.56-68
Devanāgarī

क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् । ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुम् अर्हति ॥
अथ क्लेशजम् एव त्वं धर्मं चरितुम् इच्छसि । धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशम् आप्नुहि ॥
चतुर्णाम् आश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठम् आश्रमम् । आहुर् धर्मज्ञ धर्मज्ञास् तं कथं त्यक्तुम् अर्हसि ॥
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्य् अहम् । स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्य् अहम् । भवता च विना भूतो न वर्तयितुम् उत्सहे ॥
इदं निखिलम् अव्यग्रं पित्र्यं राज्यम् अकण्टकम् । अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥
इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः । ऋत्विजः सवसिष्ठाश् च मन्त्रवन् मन्त्रकोविदाः ॥
अभिषिक्तस् त्वम् अस्माभिर् अयोध्यां पालने व्रज । विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिर् इव वासवः ॥
ऋणानि त्रीण्य् अपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्दहन् । सुहृदस् तर्पयन् कामैस् त्वम् एवात्रानुशाधि माम् ॥
अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस् ते ऽभिषेचने । अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस् ते दिशो दश ॥
आक्रोशं मम मातुश् च प्रमृज्य पुरुषर्षभ । अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥
शिरसा त्वाभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि । बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्व् इव महेश्वरः ॥
अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनम् एव भवान् इतः । गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धम् अप्य् अहम् ॥

Transliteration (IAST)

kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam | īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartum arhati ||
atha kleśajam eva tvaṃ dharmaṃ caritum icchasi | dharmeṇa caturo varṇān pālayan kleśam āpnuhi ||
caturṇām āśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭham āśramam | āhur dharmajña dharmajñās taṃ kathaṃ tyaktum arhasi ||
śrutena bālaḥ sthānena janmanā bhavato hy aham | sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati ||
hīnabuddhiguṇo bālo hīnaḥ sthānena cāpy aham | bhavatā ca vinā bhūto na vartayitum utsahe ||
idaṃ nikhilam avyagraṃ pitryaṃ rājyam akaṇṭakam | anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavaiḥ ||
ihaiva tvābhiṣiñcantu dharmajña saha bāndhavaiḥ | ṛtvijaḥ savasiṣṭhāś ca mantravan mantrakovidāḥ ||
abhiṣiktas tvam asmābhir ayodhyāṃ pālane vraja | vijitya tarasā lokān marudbhir iva vāsavaḥ ||
ṛṇāni trīṇy apākurvan durhṛdaḥ sādhu nirdahan | suhṛdas tarpayan kāmais tvam evātrānuśādhi mām ||
adyārya muditāḥ santu suhṛdas te 'bhiṣecane | adya bhītāḥ pālayantāṃ durhṛdas te diśo daśa ||
ākrośaṃ mama mātuś ca pramṛjya puruṣarṣabha | adya tatra bhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt ||
śirasā tvābhiyāce 'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi | bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣv iva maheśvaraḥ ||
atha vā pṛṣṭhataḥ kṛtvā vanam eva bhavān itaḥ | gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdham apy aham ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
क्व चkva caгде же; что общего
अरण्यंaraṇyaṃлес; лесная жизнь
क्व चkva caи где; что общего
क्षात्रंkṣātraṃцарский долг; кшатрийство
क्वkvaгде; что
जटाःjaṭāḥджаты; спутанные волосы
क्व चkva caи где; что общего
पालनम्pālanamзащита; правление
ईदृशंīdṛśaṃтакое; подобное
व्याहतंvyāhataṃпротиворечивое; несовместимое
कर्मkarmaдело; поступок
naне; никак не
भवान्bhavānты; господин
कर्तुम्kartumделать; совершать
अर्हतिarhatiдолжен; подобаешь
अथ वाatha vāили же; если же
क्लेश-जम्kleśa-jamрождённую страданием; возникшую от трудности
एवevaименно; только
त्वम्tvamты; сам ты
धर्मंdharmaṃдхарму; долг
चरितुम्caritumисполнять; практиковать
इच्छसिicchasiжелаешь; хочешь
धर्मेणdharmeṇaпо дхарме; праведно
चतुरःcaturaḥчетыре; четырёх
वर्णान्varṇānварны; сословия
पालयन्pālayanзащищая; охраняя
क्लेशम्kleśamтруд; страдание
आप्नुहिāpnuhiполучи; прими
चतुर्णाम्caturṇāmиз четырёх; четырёх
आश्रमाणाम्āśramāṇāmашрамов; укладов жизни
हिhiведь; поистине
गार्हस्थ्यंgārhasthyaṃдомохозяйство; жизнь домохозяина
श्रेष्ठम्śreṣṭhamлучшим; высшим
आश्रमम्āśramamашрамом; укладом
आहुःāhuḥназывают; говорят
धर्म-ज्ञdharma-jñaзнающий дхарму; ведающий долг
धर्म-ज्ञाःdharma-jñāḥзнатоки дхармы; ведающие долг
तम्tamего; тот
कथंkathaṃкак; зачем
त्यक्तुम्tyaktumоставить; покинуть
अर्हसिarhasiдолжен; подобаешь
श्रुतेनśrutenaпо учёности; по знанию
बालःbālaḥмалый; младший
स्थानेनsthānenaпо положению; по месту
जन्मनाjanmanāпо рождению; родом
भवतःbhavataḥчем ты; от тебя
हिhiведь; поистине
अहम्ahamя; сам я
सःsaḥя такой; тот
कथंkathaṃкак; каким образом
पालयिष्यामिpālayiṣyāmiбуду защищать; буду править
भूमिंbhūmiṃземлёй; землю
भवतिbhavatiкогда ты; при тебе
तिष्ठतिtiṣṭhatiстоишь; пребываешь
हीन-बुद्धि-गुणःhīna-buddhi-guṇaḥс меньшим умом и качествами; лишённый твоего разума
बालःbālaḥмладший; незрелый
हीनःhīnaḥниже; лишённый
स्थानेन च अपिsthānena ca apiи положением также; даже по месту
अहम्ahamя; сам я
भवता चbhavatā caи тобой; с тобой
विना भूतःvinā bhūtaḥоставшись без; лишённый
naне; никак не
वर्तयितुम्vartayitumдействовать; управлять
उत्सहेutsaheмогу решиться; имею силы
इदंidaṃэто; вот это
निखिलम्nikhilamцелое; полное
अव्यग्रंavyagraṃневозмутимое; неразделённое
पित्र्यंpitryaṃотцовское; унаследованное
राज्यम्rājyamцарство; власть
अकण्टकम्akaṇṭakamбез шипов; без препятствий
अनुशाधिanuśādhiправь; наставляй
स्व-धर्मेणsva-dharmeṇaсвоей дхармой; по своему долгу
धर्म-ज्ञdharma-jñaзнающий дхарму; ведающий долг
सहsahaвместе; совместно
बान्धवैःbāndhavaiḥс родичами; с близкими
इह एवiha evaздесь же; именно здесь
त्वाtvāтебя; самого тебя
अभिषिञ्चन्तुabhiṣiñcantuпусть помажут; да посвятят
धर्म-ज्ञdharma-jñaзнающий дхарму; ведающий долг
सहsahaвместе; совместно
बान्धवैःbāndhavaiḥс родичами; с близкими
ऋत्विजःṛtvijaḥжрецы; ритвиджи
स-वसिष्ठाः चsa-vasiṣṭhāḥ caи с Васиштхой; вместе с Васиштхой
मन्त्रवत्mantravatс мантрами; по мантрам
मन्त्र-कोविदाःmantra-kovidāḥзнатоки мантр; ведающие мантры
अभिषिक्तःabhiṣiktaḥпомазанный; посвящённый
त्वम्tvamты; сам ты
अस्माभिःasmābhiḥнами; через нас
अयोध्यांayodhyāṃв Айодхью; Айодхью
पालनेpālaneдля защиты; ради управления
व्रजvrajaиди; возвращайся
विजित्यvijityaпобедив; покорив
तरसाtarasāсилой; мощно
लोकान्lokānмиры; народы
मरुद्भिः इवmarudbhiḥ ivaкак с Марутами; словно с ветрами
वासवःvāsavaḥВасава; Индра
ऋणानिṛṇāniдолги; обязанности
त्रीणिtrīṇiтри; трое
अपाकुर्वन्apākurvanустраняя; отдавая
दुर्हृदःdurhṛdaḥнедоброжелателей; врагов
साधुsādhuправедно; хорошо
निर्दहन्nirdahanсжигая; уничтожая
सुहृदःsuhṛdaḥдрузей; близких
तर्पयन्tarpayanудовлетворяя; насыщая
कामैःkāmaiḥжеланными благами; наслаждениями
त्वम् एवtvam evaты один; именно ты
अत्रatraздесь; в этом
अनुशाधिanuśādhiправь; наставляй
माम्māmменя; мною
अद्यadyaсегодня; ныне
आर्यāryaблагородный; почтенный
मुदिताःmuditāḥрадостны; счастливы
सन्तुsantuпусть будут; да станут
सुहृदःsuhṛdaḥдрузья; близкие
तेteтвои; у тебя
अभिषेचनेabhiṣecaneпри помазании; на царское посвящение
अद्यadyaсегодня; ныне
भीताःbhītāḥиспуганные; устрашённые
पालयन्ताम्pālayantāmпусть хранятся; пусть бегут
दुर्हृदःdurhṛdaḥнедоброжелатели; враги
तेteтвои; у тебя
दिशःdiśaḥстороны света; направления
दशdaśaдесять; все десять
आक्रोशंākrośaṃпоругание; укор
ममmamaмой; с меня
मातुः चmātuḥ caи матери; моей матери также
प्रमृज्यpramṛjyaстерев; сняв
पुरुष-र्षभpuruṣa-rṣabhaбык среди людей; лучший из людей
अद्यadyaсегодня; ныне
तत्रtatraтам; в этом
भवन्तं चbhavantaṃ caи тебя; тебя также
पितरंpitaraṃотца; родителя
रक्षrakṣaзащити; спаси
किल्बिषात्kilbiṣātот греха; от пятна
शिरसाśirasāголовой; склонив голову
त्वाtvāтебя; к тебе
अभियाचेabhiyāceумоляю; прошу
अहम्ahamя; сам я
कुरुष्वkuruṣvaсделай; прояви
करुणांkaruṇāṃсострадание; милость
मयिmayiко мне; во мне
बान्धवेषु चbāndhaveṣu caи к родичам; к близким также
सर्वेषुsarveṣuко всем; всем
भूतेषु इवbhūteṣu ivaкак к существам; как ко всем живым
महेश्वरःmaheśvaraḥМахешвара; великий владыка
अथ वाatha vāили же; если же
पृष्ठतःpṛṣṭhataḥпозади; следом
कृत्वाkṛtvāпоставив; оставив
वनम् एवvanam evaименно в лес; только в лес
भवान्bhavānты; господин
इतःitaḥотсюда; из этого места
गमिष्यतिgamiṣyatiпойдёшь; отправишься
गमिष्यामिgamiṣyāmiпойду; отправлюсь
भवताbhavatāс тобой; с господином
सार्धम्sārdhamвместе; совместно
अपिapiдаже; также
अहम्ahamя; сам я
Translation

«Что общего между лесом и царским долгом? Что общего между джата и защитой подданных? Тебе не подобает совершать такое противоречивое дело. Если же ты хочешь исполнять именно дхарму, рождённую трудом, то прими труд, праведно защищая четыре варны. О знаток дхармы, знатоки дхармы называют жизнь домохозяина лучшим из четырёх ашрамов; как ты можешь оставить её? По учёности, положению и рождению я ниже тебя; как я буду править землёй, когда ты жив? Я младше, уступаю тебе разумом и качествами, ниже по положению, и без тебя не имею сил управлять. Это целое, спокойное, отцовское царство без препятствий правь по своей дхарме вместе с родичами, о знаток дхармы. Пусть здесь же жрецы, знатоки мантр, вместе с Васиштхой и родичами помажут тебя по мантрам. Посвящённый нами на царство, возвращайся в Айодхью ради защиты, побеждая народы силой, как Васава с Марутами. Отдай три долга, праведно сожги врагов, удовлетвори друзей желанными благами и правь здесь именно мной. Пусть сегодня твои близкие радуются твоему помазанию, а твои враги, устрашённые, бегут во все десять сторон. О лучший из людей, сотри поругание с меня и моей матери; сегодня защити и себя, и отца от греха. Я склоняю голову и умоляю тебя: прояви сострадание ко мне и ко всем родичам, как великий владыка ко всем живым. Если же ты всё равно пойдёшь отсюда в лес, оставив меня позади, то и я пойду вместе с тобой».

Version

0a00d9728f55 · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC

Available inRU

Page between verses with