Повествователь
सशङ्खभेरीपटहप्रणादम्; आस्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादम् । दिशो द्रवन्तस् त्रिदिवं किरन्तः; श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥
यदा भृशं तैर् निनदैर् महात्मा; न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः । ततो मुसुण्डीमुसलानि सर्वे; रक्षोगणास् ते जगृहुर् गदाश् च ॥
तं शैलशृङ्गैर् मुसलैर् गदाभिर्; वृक्षैस् तलैर् मुद्गरमुष्टिभिश् च । सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं; रक्षांस्य् उदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥
तस्य निश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः । राक्षसा बलवन्तो ऽपि स्थातुं नाशक्नुवन् पुरः ॥
ततो ऽस्य पुरतो गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः । मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस् तथा । दशराक्षससाहस्रं युगपत् पर्यवादयन् ॥
नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् । अभिघ्नन्तो नदन्तश् च नैव संविविदे तु सः ॥
यदा चैनं न शेकुस् ते प्रतिबोधयितुं तदा । ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ॥
अश्वान् उष्ट्रान् खरान् नागाञ् जघ्नुर् दण्डकशाङ्कुशैः । भेरीशङ्खमृदङ्गांश् च सर्वप्राणैर् अवादयन् ॥
निजघ्नुश् चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटं करैः । मुद्गरैर् मुसलैश् चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ॥
तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता । सपर्वतवना सर्वा सो ऽपि नैव प्रबुध्यते ॥
ततः सहस्रं भेरीणां युगपत् समहन्यत । मृष्टकाञ्चनकोणानाम् असक्तानां समन्ततः ॥
एवम् अप्य् अतिनिद्रस् तु यदा नैव प्रबुध्यत । शापस्य वशम् आपन्नस् ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥
महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः । तद् रक्षोबोधयिष्यन्तश् चक्रुर् अन्ये पराक्रमम् ॥
अन्ये भेरीः समाजघ्नुर् अन्ये चक्रुर् महास्वनम् । केशान् अन्ये प्रलुलुपुः कर्णाव् अन्ये दशन्ति च । न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥
अन्ये च बलिनस् तस्य कूटमुद्गरपाणयः । मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ॥
रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश् च सर्वतः । वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥
वारणानां सहस्रं तु शरीरे ऽस्य प्रधावितम् । कुम्भकर्णस् ततो बुद्धः स्पर्शं परम् अबुध्यत ॥
saśaṅkhabherīpaṭahapraṇādam; āsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādam | diśo dravantas tridivaṃ kirantaḥ; śrutvā vihaṃgāḥ sahasā nipetuḥ ||
yadā bhṛśaṃ tair ninadair mahātmā; na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ | tato musuṇḍīmusalāni sarve; rakṣogaṇās te jagṛhur gadāś ca ||
taṃ śailaśṛṅgair musalair gadābhir; vṛkṣais talair mudgaramuṣṭibhiś ca | sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ; rakṣāṃsy udagrāṇi tadā nijaghnuḥ ||
tasya niśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ | rākṣasā balavanto 'pi sthātuṃ nāśaknuvan puraḥ ||
tato 'sya purato gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ | mṛdaṅgapaṇavān bherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃs tathā | daśarākṣasasāhasraṃ yugapat paryavādayan ||
nīlāñjanacayākāraṃ te tu taṃ pratyabodhayan | abhighnanto nadantaś ca naiva saṃvivide tu saḥ ||
yadā cainaṃ na śekus te pratibodhayituṃ tadā | tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman ||
aśvān uṣṭrān kharān nāgāñ jaghnur daṇḍakaśāṅkuśaiḥ | bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃś ca sarvaprāṇair avādayan ||
nijaghnuś cāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṃ karaiḥ | mudgarair musalaiś caiva sarvaprāṇasamudyataiḥ ||
tena śabdena mahatā laṅkā samabhipūritā | saparvatavanā sarvā so 'pi naiva prabudhyate ||
tataḥ sahasraṃ bherīṇāṃ yugapat samahanyata | mṛṣṭakāñcanakoṇānām asaktānāṃ samantataḥ ||
evam apy atinidras tu yadā naiva prabudhyata | śāpasya vaśam āpannas tataḥ kruddhā niśācarāḥ ||
mahākrodhasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ | tad rakṣobodhayiṣyantaś cakrur anye parākramam ||
anye bherīḥ samājaghnur anye cakrur mahāsvanam | keśān anye pralulupuḥ karṇāv anye daśanti ca | na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ ||
anye ca balinas tasya kūṭamudgarapāṇayaḥ | mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayan kūṭamudgarān ||
rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiś ca sarvataḥ | vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ ||
vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre 'sya pradhāvitam | kumbhakarṇas tato buddhaḥ sparśaṃ param abudhyata ||
metre not identified
Шум раковин, барабанов и литавр, хлопки, крики и львиный рёв сотрясали стороны света и небо; птицы, услышав это, падали. Но Кумбхакарна не проснулся. Тогда ракшасы взяли мушунди, песты и палицы и стали бить сладко спящего на земле Кумбхакарну горными вершинами, пестами, палицами, деревьями, ладонями, молотами и кулаками. Даже сильные ракшасы не могли стоять перед ветром его дыхания. Десять тысяч ракшасов одновременно заиграли перед ним на мридангах, панавах, барабанах, раковинах и сосудах, но он, подобный груде синей сурьмы, не чувствовал ничего. Тогда они предприняли ещё более тяжкие и ужасные усилия: били коней, верблюдов, ослов и слонов, со всей силой играли на инструментах, били его тело деревяшками, руками, молотами и пестами. Вся Ланка, с горами и лесами, наполнилась этим шумом, но он всё равно не просыпался. Ударили сразу тысячу подвешенных золотоуглых барабанов; когда и это не пробудило спящего под властью проклятия, разгневанные ракшасы стали дёргать его за волосы, кусать уши и обрушивать молоты на голову, грудь и тело. Его били со всех сторон штагхни, связанными верёвками, но огромный ракшас не просыпался. Лишь когда тысяча слонов пробежала по его телу, Кумбхакарна начал пробуждаться и ощутил сильное прикосновение.
7d86850eba0d · published Jun 22, 2026, 12:00:00 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Никакой шум сам по себе не пробуждает сознание, когда оно связано проклятием и тамасом. Образ Кумбхакарны преувеличен эпически, но смысл ясен: сила без бодрствования становится тяжестью для всех вокруг.