पञ्च-वृत्तिर् मनोवद् व्यपदिश्यते
pañca-vṛttir manovad vyapadiśyate
[Прана] пятидельна — как ум [многоделен]: [апана и прочие —] её отправления, не иные сущности.
यः प्राणः स वायुः । स एष वायुः पञ्च-विधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान [बृ.आ.उ. 1.5.3] इति श्रुतम् । तत्र किम् एते अपानादयः प्राणाद् भिद्यन्ते उत तद्-वृत्तय एवेति वीक्षायां संज्ञा-भेदान् कार्य-भेदाच् च भिद्यन्त इति प्राप्ते—
पञ्च-वृत्तिर् मनोवद् व्यपदिश्यते ॥
एक एव प्राणो हृदयादिषु स्थानेषु पञ्चधा वर्तमानो विलक्षणानि कार्याण्य् आवहतीति पञ्च-वृत्तिः । स एव तथा व्यपदिश्यते । तस्मात् प्राण-वृत्तय एव ते, न ततो भिद्यन्ते । कार्य-भेद-निमित्तः संज्ञा-भेदः । स्वरूप-भेदस् तु नास्त्य् अतः पञ्चस्व् अपि प्राण-शब्दः । प्राणोऽपानो व्यान उदान समान इति । एतत् सर्वं प्राण एव [बृ.आ.उ. 1.5.3] इति वचनाच् च । बृहद्-आरण्यके मनोवत्—कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिर् अधृतिर् ह्रीर् धीर् भीर् इत्य् एतत् सर्वं मन एव [बृ.आ.उ. 1.5.3] इति । तत्रैव संज्ञा-भेदे कार्य-भेदेऽपि यथा कामादयो मनसो न भिद्यन्ते, किन्तु तस्य वृत्तय एव तद्वत् बहु-वृत्तित्व-मात्रेणायं दृष्टान्तः । योग-शास्त्रे मनोऽपि पञ्च-वृत्तिकम् उक्तम् । तद्-अभिप्रायेण वा निदर्शनम् इत्य् एके ॥12॥
yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ | sa eṣa vāyuḥ pañca-vidhaḥ prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāna [bṛ.ā.u. 1.5.3] iti śrutam | tatra kim ete apānādayaḥ prāṇād bhidyante uta tad-vṛttaya eveti vīkṣāyāṁ saṁjñā-bhedān kārya-bhedāc ca bhidyanta iti prāpte—
pañca-vṛttir manovad vyapadiśyate ||
eka eva prāṇo hṛdayādiṣu sthāneṣu pañcadhā vartamāno vilakṣaṇāni kāryāṇy āvahatīti pañca-vṛttiḥ | sa eva tathā vyapadiśyate | tasmāt prāṇa-vṛttaya eva te, na tato bhidyante | kārya-bheda-nimittaḥ saṁjñā-bhedaḥ | svarūpa-bhedas tu nāsty ataḥ pañcasv api prāṇa-śabdaḥ | prāṇo'pāno vyāna udāna samāna iti | etat sarvaṁ prāṇa eva [bṛ.ā.u. 1.5.3] iti vacanāc ca | bṛhad-āraṇyake manovat—kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtir adhṛtir hrīr dhīr bhīr ity etat sarvaṁ mana eva [bṛ.ā.u. 1.5.3] iti | tatraiva saṁjñā-bhede kārya-bhede'pi yathā kāmādayo manaso na bhidyante, kintu tasya vṛttaya eva tadvat bahu-vṛttitva-mātreṇāyaṁ dṛṣṭāntaḥ | yoga-śāstre mano'pi pañca-vṛttikam uktam | tad-abhiprāyeṇa vā nidarśanam ity eke ||12||
571294d117b2 · published Jul 27, 2026, 4:55:20 AM UTC
Available inRUPage between verses with
«Этот ветер пятивиден: прана, апана, вьяна, удана, самана» — отличны ли они от праны или это её отправления? «Отличны: имена и дела разны». При полученном —
«Пятидельная — как ум — именуется».
Одна и та же прана, действуя пятерично в местах — сердце и прочих, — несёт особые дела: [потому] пятидельна и именуется [пятью именами]. Те — её отправления: разность имён — от разности дел, разности сущности нет («всё это — именно прана»). Как ум: «желание, намерение, сомнение, вера, неверие, стойкость, нестойкость, стыд, мысль, страх — всё это именно ум»: не отличны от ума, но его отправления. (Пример — лишь по многодельности; а в йога-шастре и ум назван пятидельным — либо пример в виду того.)