भीष्म उवाच
गुह्यं मा धर्मम् अप्राक्षीर् अतीव भरतर्षभ ॥
अपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्मम् एनं युधिष्ठिर ॥
धर्मो ह्य् अणीयान् वचनाद् बुद्धेश् च भरतर्षभ ॥
श्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर् भवति स क्व चित् ॥
कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्य् आढ्यो न वा पुनः ॥
तादृशो ऽयम् अनुप्रश्नः स व्यवस्यस् त्वया धिया ॥
उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ॥
नाहम् एतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात् ॥
दुःखादान इहाढ्येषु स्यात् तु पश्चात् क्षमो मतः ॥
अनुगम्य गतीनां च सर्वासाम् एव निश्चयम् ॥
यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रम् अवेक्षते ॥
तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥
अविज्ञानाद् अयोगश् च पुरुषस्योपजायते ॥
अविज्ञानाद् अयोगो हि योगो भूतिकरः पुनः ॥
bhīṣma uvāca
guhyaṃ mā dharmam aprākṣīr atīva bharatarṣabha ||
apṛṣṭo notsahe vaktuṃ dharmam enaṃ yudhiṣṭhira ||
dharmo hy aṇīyān vacanād buddheś ca bharatarṣabha ||
śrutvopāsya sadācāraiḥ sādhur bhavati sa kva cit ||
karmaṇā buddhipūrveṇa bhavaty āḍhyo na vā punaḥ ||
tādṛśo 'yam anupraśnaḥ sa vyavasyas tvayā dhiyā ||
upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata ||
nāham etādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇāt ||
duḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāt tu paścāt kṣamo mataḥ ||
anugamya gatīnāṃ ca sarvāsām eva niścayam ||
yathā yathā hi puruṣo nityaṃ śāstram avekṣate ||
tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate ||
avijñānād ayogaś ca puruṣasyopajāyate ||
avijñānād ayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ ||
Бхишма ответил: «О бык Бхаратов, ты спросил меня о поистине скрытой дхарме. Если бы ты не спросил, Юдхиштхира, я не решился бы говорить о ней. Дхарма тоньше слова и даже тоньше рассудка; лишь услышав её и следуя благим обычаям, человек со временем становится праведным. Осмысленное действие может привести к богатству, а может и не привести. Таков твой вопрос, и его нужно решать разумом. Поэтому, Бхарата, слушай о средстве, в котором много дхармы и которое служит поддержанию жизни. Я сам не желал бы такой дхармы ради дхармы: отнимать у богатых тяжело; но в крайнем случае позднее это признаётся допустимым. Исследуя все возможные пути и их исходы, человек, насколько постоянно обращается к шастре, настолько и начинает понимать; различающее знание становится ему дорого. От незнания рождается неверное средство, а верное средство снова приносит благополучие».
ecb9d1315982 · publicado 20 jun 2026, 21:55:34 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Бхишма сразу ограничивает ответ: это не правило для жадности, а тонкая дхарма бедствия. В кризисе одного внешнего благочестия недостаточно; требуется различение, чтобы не назвать насилие дхармой и не погубить царство беспомощной мягкостью.